[Lamentations of king Dasaratha.]
ತತಶ್ಶೃತ್ವಾ ಮಹಾರಾಜಃ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ದಾರುಣಂ ವಚಃ.
ಚಿನ್ತಾಮಭಿಸಮಾಪೇದೇ ಮುಹೂರ್ತಂ ಪ್ರತತಾಪ ಚ৷৷2.12.1৷৷
ತತಶ್ಶೃತ್ವಾ ಮಹಾರಾಜಃ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ದಾರುಣಂ ವಚಃ.
ಚಿನ್ತಾಮಭಿಸಮಾಪೇದೇ ಮುಹೂರ್ತಂ ಪ್ರತತಾಪ ಚ৷৷2.12.1৷৷
Sloka & Translation
ಮಹಾರಾಜಃ maharaja ಕೈಕೇಯ್ಯಾಃ Kaikeyi's, ದಾರುಣಮ್ dreadful, ವಚಃ words, ಶ್ರುತ್ವಾ having heard, ತತಃ thereafter, ಚಿನ್ತಾಮ್ grief, ಅಭಿಸಮಾಪೇದೇ got, ಮುಹೂರ್ತಮ್ for a moment, ಪ್ರತತಾಪ ಚ was extremely distressed.
After hearing the dreadful words of Kaikeyi, the maharaja (Dasaratha), engulfed in grief, was extremely distressed for a moment.
ಕಿನ್ನು ಮೇ ಯದಿ ವಾ ಸ್ವಪ್ನಶ್ಚಿತ್ತಮೋಹೋಪಿ ವಾ ಮಮ.
ಅನುಭೂತೋಪಸರ್ಗೋ ವಾ ಮನಸೋ ವಾಪ್ಯುಪದ್ರವಃ৷৷2.12.2৷৷
ಅನುಭೂತೋಪಸರ್ಗೋ ವಾ ಮನಸೋ ವಾಪ್ಯುಪದ್ರವಃ৷৷2.12.2৷৷
ಮೇ my, ಸ್ವಪ್ನಃ ಕಿಂ ನು is this a dream?, ಯದಿ ವಾ or, ಮಮ my, ಚಿತ್ತಮೋಹೋಪಿ ವಾ or hallucination of the mind?, ಅನುಭೂತೋಪಸರ್ಗೋ ವಾ or some foreboding of evil I am going to experience , ಮನಸಃ mind's, ಉಪದ್ರವಃ ವಾ or a malady.
' Is this a dream? Or a hallucination of the mind? Or some foreboding evil I am going to experience or a malady of my mind'? (wondered Dasaratha)
ಇತಿ ಸಞ್ಚಿನ್ತ್ಯ ತದ್ರಾಜಾ ನಾಧ್ಯಗಚ್ಛತ್ತದಾಸುಖಮ್.
ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ಚಿರಾತ್ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕೈಕೇಯೀವಾಕ್ಯತಾಡಿತಃ৷৷2.12.3৷৷
ವ್ಯಥಿತೋ ವಿಕ್ಲಬಶ್ಚೈವ ವ್ಯಾಘ್ರೀಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯಥಾ ಮೃಗಃ.
ಅಸಂವೃತಾಯಾಮಾಸೀನೋ ಜಗತ್ಯಾಂ ದೀರ್ಘಮುಚ್ಛವಸನ್৷৷2.12.4৷৷
ಮಣ್ಡಲೇ ಪನ್ನಗೋ ರುದ್ಧೋ ಮನ್ತ್ರೈರಿವ ಮಹಾವಿಷಃ.
ಅಹೋ ಧಿಗಿತಿ ಸಾಮರ್ಷೋ ವಾಚಮುಕ್ತ್ವಾ ನರಾಧಿಪಃ৷৷2.12.5৷৷
ಮೋಹಮಾಪೇದಿವಾನ್ಭೂಯ ಶ್ಶೋಕೋಪಹತಚೇತನಃ.
ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ಚಿರಾತ್ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕೈಕೇಯೀವಾಕ್ಯತಾಡಿತಃ৷৷2.12.3৷৷
ವ್ಯಥಿತೋ ವಿಕ್ಲಬಶ್ಚೈವ ವ್ಯಾಘ್ರೀಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯಥಾ ಮೃಗಃ.
ಅಸಂವೃತಾಯಾಮಾಸೀನೋ ಜಗತ್ಯಾಂ ದೀರ್ಘಮುಚ್ಛವಸನ್৷৷2.12.4৷৷
ಮಣ್ಡಲೇ ಪನ್ನಗೋ ರುದ್ಧೋ ಮನ್ತ್ರೈರಿವ ಮಹಾವಿಷಃ.
ಅಹೋ ಧಿಗಿತಿ ಸಾಮರ್ಷೋ ವಾಚಮುಕ್ತ್ವಾ ನರಾಧಿಪಃ৷৷2.12.5৷৷
ಮೋಹಮಾಪೇದಿವಾನ್ಭೂಯ ಶ್ಶೋಕೋಪಹತಚೇತನಃ.
ರಾಜಾ king, ಇತಿ thus, ತತ್ about that , ಸಞ್ಚಿತ್ಯ having thought over, ತದಾ then, ಸುಖಮ್ comfort, ನಾಧ್ಯಗಚ್ಛತ್ did not get, ಕೈಕೇಯೀವಾಕ್ಯತಾಡಿತಃ struck by the words of Kaikeyi, ನರಾಧಿಪಃ king, ಚಿರಾತ್ after a long time, ಸಂಜ್ಞಾಮ್ senses, ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ having regained, ವ್ಯಾಘ್ರೀಮ್ a tigress, ದೃಷ್ಟ್ವಾ having seen, ಮೃಗಃ ಯಥಾ like a deer, ವ್ಯಥಿತಃ distressed, ವಿಕ್ಲಬಃ ಚ ಏವ startled, ಅಸಂವೃತಾಯಾಮ್ uncovered, ಜಗತ್ಯಾಮ್ on the ground, ಆಸೀನಃ having sat down, ಮಣ್ಡಲೇ in a circle, ಮನ್ತ್ರೈ: by incantations, ರುದ್ಧಃ confined, ಮಹಾವಿಷಃ highly venomous, ಪನ್ನಗಃ ಇವ like a serpent, ದೀರ್ಘಮ್ intense, ಉಚ್ಛವಸನ್ heaving, ಸಾಮರ್ಷಃ with indignation, ಆಹೋ ಧಿಕ್ what a pity, ಇತಿ thus,
ವಾಚಮ್ word, ಉಕ್ತ್ವಾ having spoken, ಶೋಕೋಪಹತಚೇತನಃ with his senses struck by sorrow, ಭೂಯಃ again, ಮೋಹಮ್ loss of consciousness, ಆಪೇದಿವಾನ್ obtained.
The King absorbed in such thoughts did not get solace. He was startled and distressed like a deer beholding a tigress. He had long lost the senses struck by the (ruthless) words of Kaikeyi. He sank down upon the bare floor heaving deep sighs like a venomous serpent lying confined in a circle. 'What a pity' said the king with indignation and with his senses overwhelmed by sorrow fell into a stupor again.
ರೇಣ ತು ನೃಪ ಸ್ಸಂಜ್ಞಾಂ ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ಸುದುಃಖಿತಃ৷৷2.12.6৷৷
ಕೈಕೇಯೀಮಬ್ರವೀತ್ಕ್ರುದ್ಧಃಪ್ರದಹನ್ನಿವ ಚಕ್ಷುಷಾ.
ಕೈಕೇಯೀಮಬ್ರವೀತ್ಕ್ರುದ್ಧಃಪ್ರದಹನ್ನಿವ ಚಕ್ಷುಷಾ.
ನೃಪಃ the king, ಚಿರೇಣ after a long time, ಸಂಜ್ಞಾಮ್ consciousness, ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ having regained, ಸುದುಃಖಿತಃ distressed, ಕ್ರುದ್ಧಃ angry, ಚಕ್ಷುಷಾ with eyes, ಕೈಕೇಯೀಮ್ Kaikeyi, ಪ್ರದಹನ್ನಿವ as if burning, ಅಬ್ರವೀತ್ spoke.
Regaining his consciousness after a long time, the king in deep grief and with eyes as though burning in anger looked at Kaikeyi and said:
ನೃಶಂಸೇ! ದುಷ್ಟಚಾರಿತ್ರೇ! ಕುಲಸ್ಯಾಸ್ಯ ವಿನಾಶಿನಿ!৷৷2.12.7৷৷
ಕಿಂ ಕೃತಂ ತವ ರಾಮೇಣ ಪಾಪಂ ಪಾಪೇ! ಮಯಾಪಿ ವಾ.
ಕಿಂ ಕೃತಂ ತವ ರಾಮೇಣ ಪಾಪಂ ಪಾಪೇ! ಮಯಾಪಿ ವಾ.
ನೃಶಂಸೇ O cruel woman, ದುಷ್ಟಚಾರಿತ್ರೇ of wicked character, ಅಸ್ಯ ಕುಲಸ್ಯ of this family, ವಿನಾಶಿನಿ destroyer, ಪಾಪೇ sinful woman, ರಾಮೇಣ by Rama, ಮಯಾಪಿ ವಾ or by me, ತವ your, ಕಿಂ ಪಾಪಂ ಕೃತಮ್ what harm has been done?
O woman of cruel and sinful nature, you are bent on destroying this family. What harm has been done to you by Rama or by me?
ಯದಾ ತೇ ಜನನೀತುಲ್ಯಾಂ ವೃತ್ತಿಂ ವಹತಿ ರಾಘವ: ৷৷2.12.8৷৷
ತಸ್ಯೈವ ತ್ವಮನರ್ಥಾಯ ಕಿಂನಿಮಿತ್ತಮಿಹೋದ್ಯತಾ .
ತಸ್ಯೈವ ತ್ವಮನರ್ಥಾಯ ಕಿಂನಿಮಿತ್ತಮಿಹೋದ್ಯತಾ .
ರಾಘವಃ Rama, ಯದಾ when ತೇ in relation to you, ಜನನೀತುಲ್ಯಾಮ್ like his own mother, ವೃತ್ತಿಮ್ conduct, ವಹತಿ was carrying out, ತಸ್ಯೈವ to such a person, ಅನರ್ಥಾಯ for injustice, ತ್ವಮ್ you, ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತಮ್ for what purpose, ಇಹ here, ಉದ್ಯತಾ are you attempting?
Then Rama was conducting himself in relation to you as his own mother, for what purpose are you seeking injustice to such a person?
ತ್ವಂ ಮಯಾತ್ಮವಿನಾಶಾರ್ಥಂ ಭವನಂ ಸ್ವಂ ಪ್ರವೇಶಿತಾ৷৷2.12.9৷৷
ಅವಿಜ್ಞಾನಾನ್ನೃಪಸುತಾ ವ್ಯಾಲೀ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಾ ಯಥಾ.
ಅವಿಜ್ಞಾನಾನ್ನೃಪಸುತಾ ವ್ಯಾಲೀ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಾ ಯಥಾ.
ತ್ವಮ್ you, ನೃಪಸುತಾ king's daughter, ಮಯಾ by me, ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಾ venomous, ವ್ಯಾಲೀ ಯಥಾ like a female serpent, ಅವಿಜ್ಞಾನಾತ್ by ignorance, ಸ್ವಂ ಭವನಮ್ my home, ಆತ್ಮ ವಿನಾಶಾರ್ಥಮ್ for self-destruction, ಪ್ರವೇಶಿತಾ ushered in.
In my ignorance I brought home for my self-destruction a king's daughter who was like a venomous female serpent.
ಜೀವಲೋಕೋ ಯದಾ ಸರ್ವೋ ರಾಮಸ್ಯಾಹ ಗುಣಸ್ತವಮ್৷৷2.12.10৷৷
ಅಪರಾಧಂ ಕಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ತ್ಯಕ್ಷ್ಯಾಮೀಷ್ಟಮಹಂ ಸುತಮ್.
ಅಪರಾಧಂ ಕಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ತ್ಯಕ್ಷ್ಯಾಮೀಷ್ಟಮಹಂ ಸುತಮ್.
ಯದಾ when, ಸರ್ವಃ all, ಜೀವಲೋಕಃ living beings of the world, ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ಗುಣಸ್ತವಮ್ extoling virtues, ಆಹ is telling, (then), ಕಮ್ what, ಅಪರಾಧಮ್ crime, ಉದ್ಧಿಶ್ಯ showing, ಅಹಮ್ I, ಇಷ್ಟಂ ಸುತಮ್ beloved son, ತ್ಯಕ್ಷ್ಯಾಮಿ I shall abandon.
When all living beings of this world are extoling the virtues of Rama, for what crime should I abandon my beloved son?
ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ವಾ ಸುಮಿತ್ರಾಂ ವಾ ತ್ಯಜೇಯಮಪಿ ವಾ ಶ್ರಿಯಮ್৷৷2.12.11৷৷
ಜೀವಿತಂ ವಾತ್ಮನೋ ರಾಮಂ ನ ತ್ವೇವ ಪಿತೃವತ್ಸಲಮ್.
ಜೀವಿತಂ ವಾತ್ಮನೋ ರಾಮಂ ನ ತ್ವೇವ ಪಿತೃವತ್ಸಲಮ್.
ಕೌಶಲ್ಯಾಂ ವಾ even Kausalya, ಸುಮಿತ್ರಾಂ ವಾ or even Sumitra, ಶ್ರಿಯಮಪಿ ವಾ wealth, ಆತ್ಮನಃ my own , ಜೀವಿತಂ ವಾ life also, ತ್ಯಜೇಯಮ್ shall give up, ಪಿತೃವತ್ಸಲಮ್ who is devoted to his father, ರಾಮಂ ತು Rama, ನ will not leave.
I shall give up Kausalya or Sumitra or all my wealth or even my own life but I cannot leave Rama who is devoted to his father.
ಪರಾ ಭವತಿ ಮೇ ಪ್ರೀತಿರ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತನಯಮಗ್ರಜಮ್৷৷2.12.12৷৷
ಅಪಶ್ಯತಸ್ತು ಮೇ ರಾಮಂ ನಷ್ಟಾ ಭವತಿ ಚೇತನಾ.
ಅಪಶ್ಯತಸ್ತು ಮೇ ರಾಮಂ ನಷ್ಟಾ ಭವತಿ ಚೇತನಾ.
ಅಗ್ರಜಮ್ first-born, ತನಯಮ್ son, ದೃಷ್ಟ್ವಾ having seen, ಮೇ my, ಪರಾ supreme, ಪ್ರೀತಿಃ ಭವತಿ will be my delight, ರಾಮಮ್ Rama, ಅಪಶ್ಯತಸ್ತು but if I do not see him, ಮೇ my, ಚೇತನಾ life, ನಷ್ಟಾ ಭವತಿ is destroyed.
When I see my first-born , I experience supreme delight. But if I do not see him, my
life loses its meaning.
ತಿಷ್ಠೇಲ್ಲೋಕೋ ವಿನಾ ಸೂರ್ಯಂ ಶಸ್ಯಂ ವಾ ಸಲಿಲಂ ವಿನಾ৷৷2.12.13৷৷
ನ ತು ರಾಮಂ ವಿನಾ ದೇಹೇ ತಿಷ್ಠೇತ್ತು ಮಮ ಜೀವಿತಮ್.
ನ ತು ರಾಮಂ ವಿನಾ ದೇಹೇ ತಿಷ್ಠೇತ್ತು ಮಮ ಜೀವಿತಮ್.
ಲೋಕಃ world, ಸೂರ್ಯಂ ವಿನಾ without the Sun, ತಿಷ್ಠೇತ್ can exist, ಸಸ್ಯಮ್ crops, ಸಲಿಲಂ ವಿನಾ ವಾ without water, ತು but, ರಾಮಂ ವಿನಾ without Rama, ಮಮ ದೇಹೇ my body, ಜೀವಿತಮ್ life, ನ ತಿಷ್ಠೇತ್ shall not exist.
This world can exist without the Sun or crops (can be grown) without water but without Rama, life would not exist in my body.
ತದಲಂ ತ್ಯಜ್ಯತಾಮೇಷ ನಿಶ್ಚಯಃ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯೇ!৷৷2.12.14৷৷
ಅಪಿ ತೇ ಚರಣೈ ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಸ್ಪೃಶಾಮ್ಯೇಷ ಪ್ರಸೀದ ಮೇ.
ಅಪಿ ತೇ ಚರಣೈ ಮೂರ್ಧ್ನಾ ಸ್ಪೃಶಾಮ್ಯೇಷ ಪ್ರಸೀದ ಮೇ.
ಪಾಪನಿಶ್ಚಯೇ O lady of evil intentions, ತತ್ for that reason, ಅಲಮ್ enough, ಏಷಃ such, ನಿಶ್ಚಯಃ intention, ತ್ಯಜ್ಯತಾಮ್ give up, ಏಷಃ here I, ತೇ ಚರಣೌ your feet, ಮೂರ್ಧ್ನಾ with my head, ಸ್ಪೃಶಾಮ್ಯಪಿ
will touch, ಮೇ my (to me), ಪ್ರಸೀದ you may be pleased.
O lady of evil intentions, enough of this. Give up your resolve. Here I touch your feet with my head. Be pleased with me.
ಕಿಮಿದಂ ಚಿನ್ತಿತಂ ಪಾಪೇ ತ್ವಯಾ ಪರಮದಾರುಣಮ್৷৷2.12.15৷৷
ಅಥ ಜಿಜ್ಞಾಸಸೇ ಮಾಂ ತ್ವಂ ಭರತಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ.
ಅಸ್ತು ಯತ್ತತ್ತ್ವಯಾ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಹೃತಂ ರಾಘವಂ ಪ್ರತಿ৷৷2.12.16৷৷
ಸ ಮೇ ಜ್ಯೇಷ್ಠಸ್ಸುತ ಶ್ರೀಮಾನ್ಧರ್ಮಜ್ಯೇಷ್ಠ ಇತೀವ ಮೇ.
ತತ್ತ್ವಯಾ ಪ್ರಿಯವಾದಿನ್ಯಾ ಸೇವಾರ್ಥಂ ಕಥಿತಂ ಭವೇತ್৷৷2.12.17৷৷
ಅಥ ಜಿಜ್ಞಾಸಸೇ ಮಾಂ ತ್ವಂ ಭರತಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ.
ಅಸ್ತು ಯತ್ತತ್ತ್ವಯಾ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಹೃತಂ ರಾಘವಂ ಪ್ರತಿ৷৷2.12.16৷৷
ಸ ಮೇ ಜ್ಯೇಷ್ಠಸ್ಸುತ ಶ್ರೀಮಾನ್ಧರ್ಮಜ್ಯೇಷ್ಠ ಇತೀವ ಮೇ.
ತತ್ತ್ವಯಾ ಪ್ರಿಯವಾದಿನ್ಯಾ ಸೇವಾರ್ಥಂ ಕಥಿತಂ ಭವೇತ್৷৷2.12.17৷৷
ಪಾಪೇ O sinful one, ತ್ವಯಾ by you, ಪರಮದಾರುಣಮ್ most dreadful, ಇದಮ್ this, ಕಿಮ್ why, ಚಿನ್ತಿತಮ್ thought, ಅಥ or, ತ್ವಮ್ you, ಮಾಮ್ me, ಭರತಸ್ಯ Bharata's, ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ about likes or dislikes, ಜಿಜ್ಞಾಸಸೇ enquire, ಅಸ್ತು let it be so, ತ್ವಯಾ by you, ರಾಘವಂ ಪ್ರತಿ speaking of Rama, ಶ್ರೀಮಾನ್ noble, ಸಃ that Rama, ಮೇ my, ಧರ್ಮಜ್ಯೇಷ್ಠಃ foremost in discharging his duties, ಸುತಃ son, ಇತೀವ like this, ಪೂರ್ವಮ್ earlier, ತತ್ that , ಯತ್ what words, ವ್ಯಾಹೃತಮ್ uttered, ತತ್ those, ಪ್ರಿಯವಾದಿನ್ಯಾ by a woman speaking sweet words, ತ್ವಯಾ by you, ಸೇವಾರ್ಥಮ್ only to serve(please) me, ಕಥಿತಂ ಭವೇತ್ could have been said.
O sinful one! why have you got this most dreadful thought? Do you want to know my likes or dislikes about Bharata? Let them be so.But speaking of Rama earlier, you used to say, 'Rama is my eldest son. He is noble and foremost in discharging his duties.' Such sweet words could not have been said only to please me.
ತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ಶೋಕಸನ್ತಪ್ತಾ ಸನ್ತಾಪಯಸಿ ಮಾಂ ಭೃಶಮ್.
ಆವಿಷ್ಟಾಸಿ ಗೃಹಂ ಶೂನ್ಯಂ ಸಾ ತ್ವಂ ಪರವಶಂ ಗತಾ৷৷2.12.18৷৷
ಆವಿಷ್ಟಾಸಿ ಗೃಹಂ ಶೂನ್ಯಂ ಸಾ ತ್ವಂ ಪರವಶಂ ಗತಾ৷৷2.12.18৷৷
ತತ್ further, ಸಾ ತ್ವಮ್ you are such, ಪರವಶಂಗತಾ under the influence of others, ಶ್ರುತ್ವಾ hearing their words, ಶೋಕಸನ್ತಪ್ತಾ tormented with sorrow, ಶೂನ್ಯಂ ಗೃಹಮ್ empty chamber of wrath, ಆವಿಷ್ಟಾ ಅಸಿ you have entered, ಮಾಮ್ me, ಭೃಶಮ್ greatly, ಸನ್ತಾಪಯಸಿ causing me great pain.
Further you are tormented with sorrow under the influence of others' insinuations. You are causing me great pain by entering the empty chamber of wrath.
ಇಕ್ಷ್ವಾಕೂಣಾಂ ಕುಲೇ ದೇವಿ! ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಸುಮಹಾನಯಮ್.
ಅನಯೋ ನಯಸಮ್ಪನ್ನೇ ಯತ್ರ ತೇ ವಿಕೃತಾ ಮತಿಃ৷৷2.12.19৷৷
ಅನಯೋ ನಯಸಮ್ಪನ್ನೇ ಯತ್ರ ತೇ ವಿಕೃತಾ ಮತಿಃ৷৷2.12.19৷৷
ನಯಸಮ್ಪನ್ನೇ endowed with a moral sense, ದೇವಿ O queen, ಯತ್ರ wherever, ತೇ your, ಮತಿಃ mind, ವಿಕೃತಾ changed, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಣಾಂ ಕುಲೇ in the Ikshvaku race, ಸುಮಹಾನ್ very great, ಅಯಮ್ this, ಅನಯಃ immorality, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಃ has befallen.
O queen, till now you had a moral sense. With your mind debased (now), a very great immorality has infected the Ikshvaku race.
ನಹಿ ಕಿಞ್ಚಿದಯುಕ್ತಂ ವಾ ವಿಪ್ರಿಯಂ ವಾ ಪುರಾ ಮಮ.
ಅಕರೋಸ್ತ್ವಂ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ತೇನ ನ ಶ್ರದ್ದಧಾಮ್ಯಹಮ್৷৷2.12.20৷৷
ಅಕರೋಸ್ತ್ವಂ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ ತೇನ ನ ಶ್ರದ್ದಧಾಮ್ಯಹಮ್৷৷2.12.20৷৷
ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ O large-eyed lady, ಪುರಾ in the past, ಮಮ to me, ಕಿಞ್ಚಿತ್ even little, ಅಯುಕ್ತಂ ವಾ improper, ವಿಪ್ರಿಯಂ ವಾ or unpalatable, ತ್ವಮ್ you, ನ ಅಕರೋಃ did not render, ತೇನ for that reason, ಅಹಮ್ I ನ ಶ್ರದ್ದಧಾಮಿ do not believe.
O large-eyed lady, you have never done anything improper or unpalatable towards me in the past. Therefore I do not believe your words.
ನನು ತೇ ರಾಘವಸ್ತುಲ್ಯೋ ಭರತೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ.
ಬಹುಶೋ ಹಿ ಸುಬಾಲೇ ತ್ವಂ ಕಥಾಃ ಕಥಯಸೇ ಮಮ৷৷2.12.21৷৷
ಬಹುಶೋ ಹಿ ಸುಬಾಲೇ ತ್ವಂ ಕಥಾಃ ಕಥಯಸೇ ಮಮ৷৷2.12.21৷৷
ತೇ to you, ರಾಘವಃ Raghava, ಮಹಾತ್ಮನಾ high-souled, ಭರತೇನ with Bharata, ತುಲ್ಯಃ ನನು is equal indeed, ಸುಬಾಲೇ O childish one, ತ್ವಮ್ you, ಬಹುಶಃ several times, ಮಮ to me, ಕಥಾಃ ಕಥಯಸೇ (ಮಮ) ಹಿ used to tell (me).
O childish one, you used to tell me several times that Rama is as dear to you as the high-souled Bharata.
ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೋ ದೇವಿ! ವನವಾಸಂ ಯಶಸ್ವಿನಃ.
ಕಥಂ ರೋಚಯಸೇ ಭೀರು! ನವ ವರ್ಷಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಚ৷৷2.12.22৷৷
ಕಥಂ ರೋಚಯಸೇ ಭೀರು! ನವ ವರ್ಷಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಚ৷৷2.12.22৷৷
ಭೀರು! O lady, ದೇವಿ! O queen, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಃ of that righteous one, ಯಶಸ್ವಿನಃ illustrious, ತಸ್ಯ his, ನವ ಪಞ್ಚ ಚ ವರ್ಷಾಣಿ fourteen years, ವನವಾಸಮ್ to dwell in the forest, ಕಥಮ್ how, ರೋಚಯಸೇ wish?
O lady! how do you wish this righteous and illustrious Rama to dwell in the forest for fourteen years?
ಅತ್ಯನ್ತಸುಕುಮಾರಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಧರ್ಮೇ ಧೃತಾತ್ಮನಃ.
ಕಥಂ ರೋಚಯಸೇ ವಾಸಮರಣ್ಯೇ ಭೃಶದಾರುಣೇ৷৷2.12.23৷৷
ಕಥಂ ರೋಚಯಸೇ ವಾಸಮರಣ್ಯೇ ಭೃಶದಾರುಣೇ৷৷2.12.23৷৷
ಅತ್ಯನ್ತಸುಕುಮಾರಸ್ಯ exceedingly tender one, ಧರ್ಮೇ in virtues, ಧೃತಾತ್ಮನಃ firm-minded one, ತಸ್ಯ his (Rama's), ಭೃಶದಾರುಣೇ very dreadful, ಅರಣ್ಯೇ in the forest, ವಾಸಮ್ to dwell, ಕಥಮ್ why, ರೋಚಯಸೇ you like?
Why do you want Rama who is so tender and a firm follower of dharma to dwell in the highly dreadful forest?
ರೋಚಯಸ್ಯಭಿರಾಮಸ್ಯ ರಾಮಸ್ಯ ಶುಭಲೋಚನೇ!.
ತವ ಶುಶ್ರೂಷಮಾಣಸ್ಯ ಕಿಮರ್ಥಂ ವಿಪ್ರವಾಸನಮ್৷৷2.12.24৷৷
ತವ ಶುಶ್ರೂಷಮಾಣಸ್ಯ ಕಿಮರ್ಥಂ ವಿಪ್ರವಾಸನಮ್৷৷2.12.24৷৷
ಶುಭಲೋಚನೇ! O woman of beautiful eyes, ತವ to you, ಶುಶ್ರೂಷಮಾಣಸ್ಯ desirous of serving, ಅಭಿರಾಮಸ್ಯ charming, ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ವಿಪ್ರವಾಸನಮ್ exile to a distant place, ಕಿಮರ್ಥಮ್ why, ರೋಚಯಸಿ do you desire?
O woman with attractive eyes, why do you want Rama who is so charming and serving you to be exiled to a distant place?
ರಾಮೋ ಹಿ ಭರತಾದ್ಭೂಯಸ್ತವ ಶುಶ್ರೂಷತೇ ಸದಾ.
ವಿಶೇಷಂ ತ್ವಯಿ ತಸ್ಮಾತ್ತು ಭರತಸ್ಯ ನ ಲಕ್ಷಯೇ৷৷2.12.25৷৷
ವಿಶೇಷಂ ತ್ವಯಿ ತಸ್ಮಾತ್ತು ಭರತಸ್ಯ ನ ಲಕ್ಷಯೇ৷৷2.12.25৷৷
ರಾಮಃ Rama, ಭರತಾತ್ more than Bharata, ಭೂಯಃ still more, ಸದಾ always, ತವ to you, ಶುಶ್ರೂಷತೇ is doing service, ತಸ್ಮಾತ್ತು for that reason also, ತ್ವಯಿ in you, ಭರತಸ್ಯ Bharata's, ವಿಶೇಷಮ್ speciality, ನ ಲಕ್ಷಯೇ I do not see.
Rama is doing greater service to you than Bharata. Therefore, I do not find any reason for you to have a special love for Bharata.
ಶುಶ್ರೂಷಾಂ ಗೌರವಂ ಚೈವ ಪ್ರಮಾಣಂ ವಚನಕ್ರಿಯಾಮ್.
ಕಸ್ತೇ ಭೂಯಸ್ತರಂ ಕುರ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ಮನುಜರ್ಷಭಾತ್৷৷2.12.26৷৷
ಬಹೂನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಬಹೂನಾಂ ಚೋಪಜೀವಿನಾಮ್.
ಕಸ್ತೇ ಭೂಯಸ್ತರಂ ಕುರ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ಮನುಜರ್ಷಭಾತ್৷৷2.12.26৷৷
ಬಹೂನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಬಹೂನಾಂ ಚೋಪಜೀವಿನಾಮ್.
ಬಹೂನಾಮ್ many, ಸ್ತ್ರೀಸಹಸ್ರಾಣಾಮ್ thousands of women, ಬಹೂನಾಮ್ many, ಉಪಜೀವಿನಾಮ್ attendants, ಅನ್ಯತ್ರ ಮನುಜರ್ಷಭಾತ್ other than Rama who is the best among men, ಕಃ who, ತೇ to you, ಭೂಯಸ್ತರಮ್ great, ಶುಶ್ರೂಷಾಮ್ service, ಗೌರವಮ್ honour, ಪ್ರಮಾಣಂ ಚೈವ trusting your words as true, ವಚನಕ್ರಿಯಾಮ್ carrying out your orders, ಕುರ್ಯಾತ್ will do?
There are many thousands of women and attendants (in the inner apartment), but who will do greater service and honour you more than Rama, the best among men in the execution of your orders.
ಪರಿವಾದೋಪವಾದೋ ವಾ ರಾಘವೇ ನೋಪಪದ್ಯತೇ৷৷2.12.27৷৷
ಸಾನ್ತ್ವಯನ್ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ರಾಮ ಶ್ಶುದ್ಧೇನ ಚೇತಸಾ.
ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರ ಪ್ರಿಯೈರ್ವಿಷಯವಾಸಿನಃ৷৷2.12.28৷৷
ಸಾನ್ತ್ವಯನ್ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ರಾಮ ಶ್ಶುದ್ಧೇನ ಚೇತಸಾ.
ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರ ಪ್ರಿಯೈರ್ವಿಷಯವಾಸಿನಃ৷৷2.12.28৷৷
ರಾಘವೇ in the matter of Rama, ಪರಿವಾದಃ word of blame, ಅಪವಾದೋ ವಾ or word of reproach, ನೋಪಪದ್ಯತೇ does not aply to him, ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರಃ a tiger among men, ರಾಮಃ Rama, ಶುದ್ಧೇನ with pure, ಚೇತಸಾ heart, ಸರ್ವಭೂತಾನಿ all beings, ಸಾನ್ತ್ವಯನ್ while appeasing, ವಿಷಯವಾಸಿನಃ inhabitants of the country, ಪ್ರಿಯೈಃ by doing acts dear to them, ಗೃಹ್ಣಾತಿ attracts them.
The best among men, Rama has won the trust of the inhabitants of the country by securing their affection with a pure heart and by doing acts dear to them. Therefore, neither a word of blame nor reproach applies to this scion of the Raghu dynasty (Rama).
ಸತ್ಯೇನ ಲೋಕಾನ್ ಜಯತಿ ದೀನಾನ್ ದಾನೇನ ರಾಘವಃ.
ಗುರೂಞ್ಛುಶ್ರೂಷಯಾ ವೀರೋ ಧನುಷಾ ಯುಧಿ ಶಾತ್ರವಾನ್৷৷2.12.29৷৷
ಗುರೂಞ್ಛುಶ್ರೂಷಯಾ ವೀರೋ ಧನುಷಾ ಯುಧಿ ಶಾತ್ರವಾನ್৷৷2.12.29৷৷
ವೀರಃ hero, ರಾಘವಃ Rama, ಸತ್ಯೇನ by truth, ಲೋಕಾನ್ the people, ದಾನೇನ by charity, ದೀನಾನ್ the poor, ಜಯತಿ wins over, ಶುಶ್ರೂಷಯಾ by his service, ಗುರೂನ್ his preceptors, ಯುಧಿ in battle, ಧನುಷಾ by the power of his bow, ಶಾತ್ರವಾನ್ enemies, ಜಯತಿ conquers.
Rama is a hero who wins over the people by his truthfulness, the poor by charity, the preceptors by his service and the enemies in the battle by the power of his bow.
ಸತ್ಯಂ ದಾನಂ ತಪಸ್ತ್ಯಾಗೋ ಮಿತ್ರತಾ ಶೌಚಮಾರ್ಜವಮ್.
ವಿದ್ಯಾ ಚ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷಾ ಧ್ರುವಾಣ್ಯೇತಾನಿ ರಾಘವೇ৷৷2.12.30৷৷
ವಿದ್ಯಾ ಚ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷಾ ಧ್ರುವಾಣ್ಯೇತಾನಿ ರಾಘವೇ৷৷2.12.30৷৷
ಸತ್ಯಮ್ truth, ದಾನಮ್ munificence, ತಪಃ asceticism, ತ್ಯಾಗಃ renunciation, ಶೌಚಮ್ purity, ಆರ್ಜವಮ್ uprightness, ವಿದ್ಯಾ ಚ also learning, ಗುರುಶುಶ್ರೂಷಾ service to his superiors, ಏತಾನಿ all these, ರಾಘವೇ in Rama, ಧ್ರುವಾಣಿ are firmly fixed.
Truth, munificence, asceticism, renunciation, purity, uprightness, learning and service to his superiors all those (virtues) are firmly planted in this descendant of the Raghus.
ತಸ್ಮಿನ್ನಾರ್ಜವಸಮ್ಪನ್ನೇ ದೇವಿ! ದೇವೋಪಮೇ ಕಥಮ್.
ಪಾಪಮಾಶಂಸಸೇ ರಾಮೇ ಮಹರ್ಷಿಸಮತೇಜಸಿ৷৷2.12.31৷৷
ಪಾಪಮಾಶಂಸಸೇ ರಾಮೇ ಮಹರ್ಷಿಸಮತೇಜಸಿ৷৷2.12.31৷৷
ದೇವಿ O Devi! ಆರ್ಜವಸಮ್ಪನ್ನೇ one endowed with uprightness, ದೇವೋಪಮೇ resembling gods, ಮಹರ್ಷಿಸಮತೇಜಸಿ equal to great ascetics in lustre, ತಸ್ಮಿನ್ ರಾಮೇ in that Rama, ಕಥಮ್ how, ಪಾಪಮ್ harm, ಆಶಂಸಸೇ wish.
How do you, O Devi, wish to harm Rama who is endowed with uprightness, who resembles the gods and in lustre to great ascetics?
ನ ಸ್ಮರಾಮ್ಯಪ್ರಿಯಂ ವಾಕ್ಯಂ ಲೋಕಸ್ಯ ಪ್ರಿಯವಾದಿನಃ.
ಸ ಕಥಂ ತ್ವತ್ಕೃತೇ ರಾಮಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಿಯಮಪ್ರಿಯಮ್৷৷2.12.32৷৷
ಸ ಕಥಂ ತ್ವತ್ಕೃತೇ ರಾಮಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಿಯಮಪ್ರಿಯಮ್৷৷2.12.32৷৷
ಲೋಕಸ್ಯ in this world, ಪ್ರಿಯವಾದಿನಃ one who speaks pleasing words, ಅಪ್ರಿಯಮ್ unpleasant, ವಾಕ್ಯಮ್ words, ನ ಸ್ಮರಾಮಿ I do not recollect, ಸಃ such a person, ಪ್ರಿಯಮ್ beloved, ರಾಮಮ್ to Rama, ತ್ವತ್ಕೃತೇ for your sake, ಅಪ್ರಿಯಮ್ unpleasant, ಕಥಮ್ how, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ can I tell?
How can I, for your sake, speak harsh to my beloved Rama who uses pleasing words to the people of the world, and never an unpleasant word which I can recall?
ಕ್ಷಮಾ ಯಸ್ಮಿನ್ದಮಸ್ತ್ಯಾಗ ಸತ್ಯಂ ಧರ್ಮಃ ಕೃತಜ್ಞತಾ.
ಅಪ್ಯಹಿಂಸಾ ಚ ಭೂತಾನಾಂ ತಮೃತೇ ಕಾ ಗತಿರ್ಮಮ৷৷2.12.33৷৷
ಅಪ್ಯಹಿಂಸಾ ಚ ಭೂತಾನಾಂ ತಮೃತೇ ಕಾ ಗತಿರ್ಮಮ৷৷2.12.33৷৷
ಯಸ್ಮಿನ್ in whom, ಕ್ಷಮಾ forgiveness, ದಮಃ forbearance, ತ್ಯಾಗಃ renunciation, ಸತ್ಯಮ್ truthfulness, ಧರ್ಮಃ righteousness, ಕೃತಜ್ಞತಾ gratefulness, ಅಪಿ ಚ and also, ಭೂತಾನಾಮ್ for all living beings, ಅಹಿಂಸಾ non-violence, ತಮ್ ಋತೇ without him (Rama), ಮಮ to me, ಕಾ ಗತಿಃ where is the refuge?
Where is the refuge for me without him in whom dwell forgiveness, forbearance, renunciation, truthfulness, righteousness, gratefulness and also non-violence towards all living beings?
ಮಮ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಕೈಕೇಯಿ ಗತಾನ್ತಸ್ಯ ತಪಸ್ವಿನಃ!.
ದೀನಂ ಲಾಲಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಕಾರುಣ್ಯಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ৷৷2.12.34৷৷
ದೀನಂ ಲಾಲಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಕಾರುಣ್ಯಂ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ৷৷2.12.34৷৷
ಕೈಕೇಯಿ O Kaikeyi, ವೃದ್ಧಸ್ಯ of the aged, ಗತಾನ್ತಸ್ಯ on the verge of death, ತಪಸ್ವಿನಃ wretched, ದೀನಮ್ pitifully, ಲಾಲಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ wailing, ಮಮ to me, ಕಾರುಣ್ಯಮ್ mercy, ಕರ್ತುಮ್ to show, ಅರ್ಹಸಿ behoves you.
O Kaikeyi, you should show mercy to this wretched, old man on the verge of death, wailing pitifully.
ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಸಾಗರಾನ್ತಾಯಾಂ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದಧಿಗಮ್ಯತೇ.
ತತ್ಸರ್ವಂ ತವ ದಾಸ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಚ ತ್ವಾಂ ಮನ್ಯುರಾವಿಶೇತ್৷৷2.12.35৷৷
ತತ್ಸರ್ವಂ ತವ ದಾಸ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಚ ತ್ವಾಂ ಮನ್ಯುರಾವಿಶೇತ್৷৷2.12.35৷৷
ಸಾಗರಾನ್ತಾಯಮ್ bounded by ocean, ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್ on this earth, ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ whatever, ಅಧಿಗಮ್ಯತೇ can be secured, ತತ್ ಸರ್ವಮ್ all that, ತವ to you, ದಾಸ್ಯಾಮಿ shall give ತ್ವಾಮ್ you, ಮನ್ಯುಃ anger, ಮಾ ಆವಿಶೇತ್ do not possess.
I shall give you all that can be secured on this earth bounded by the ocean. Show no anger.
ಅಞ್ಜಲಿಂ ಕರೋಮಿ ಕೈಕೇಯಿ! ಪಾದೌ ಚಾಪಿ ಸ್ಪೃಶಾಮಿ ತೇ.
ಶರಣಂ ಭವ ರಾಮಸ್ಯ ಮಾಧರ್ಮೋ ಮಾಮಿಹ ಸ್ಪೃಶೇತ್৷৷2.12.36৷৷
ಶರಣಂ ಭವ ರಾಮಸ್ಯ ಮಾಧರ್ಮೋ ಮಾಮಿಹ ಸ್ಪೃಶೇತ್৷৷2.12.36৷৷
ಕೈಕೇಯಿ! O Kaikeyi, ಅಞ್ಜಲಿಂ ಕರೋಮಿ I bow to you with folded palms, ತೇ your, ಪಾದೌ feet, ಸ್ಪೃಶಾಮಿ ಚಾಪಿ I touch too, ರಾಮಸ್ಯ for Rama, ಶರಣಮ್ ಭವ be the saviour, ಮಾಮ್ me, ಅಧರ್ಮಃ sin, ಇಹ in this matter, ಮಾ ಸ್ಪೃಶೇತ್ may not touch.
O Kaikeyi! I bow to you with folded palms. I touch your feet, too. Be the saviour of Rama. Let no sin taint me here (in this life).
ಇತಿ ದುಃಖಾಭಿಸನ್ತಪ್ತಂ ವಿಲಪನ್ತಮಚೇತನಮ್.
ಘೂರ್ಣಮಾನಂ ಮಹಾರಾಜಂ ಶೋಕೇನ ಸಮಭಿಪ್ಲುತಮ್৷৷2.12.37৷৷
ಪಾರಂ ಶೋಕಾರ್ಣವಸ್ಯಾಶು ಪ್ರಾರ್ಥಯನ್ತಂ ಪುನಃ ಪುನಃ.
ಪ್ರತ್ಯುವಾಚಾಥ ಕೈಕೇಯೀ ರೌದ್ರಾ ರೌದ್ರತರಂ ವಚಃ৷৷2.12.38৷৷
ಘೂರ್ಣಮಾನಂ ಮಹಾರಾಜಂ ಶೋಕೇನ ಸಮಭಿಪ್ಲುತಮ್৷৷2.12.37৷৷
ಪಾರಂ ಶೋಕಾರ್ಣವಸ್ಯಾಶು ಪ್ರಾರ್ಥಯನ್ತಂ ಪುನಃ ಪುನಃ.
ಪ್ರತ್ಯುವಾಚಾಥ ಕೈಕೇಯೀ ರೌದ್ರಾ ರೌದ್ರತರಂ ವಚಃ৷৷2.12.38৷৷
ಅಥ after that, ರೌದ್ರಾ cruel-natured, ಕೈಕೇಯೀ Kaikeyi, ಇತಿ in this way, ದುಃಖಾಭಿಸನ್ತಪ್ತಮ್
tormented with grief, ವಿಲಪನ್ತಮ್ lamenting, ಅಚೇತನಮ್ unconscions, ಘೂರ್ಣಮಾನಮ್ (head) reeling, ಶೋಕೇನ with pain, ಸಮಭಿಪ್ಲುತಮ್ overwhelmed, ಪುನಃ ಪುನಃ again and again, ಶೋಕಾರ್ಣವಸ್ಯ of the ocean of sorrow, ಪಾರಮ್ to the other side, ಆಶು quickly, ಪ್ರಾರ್ಥಯನ್ತಮ್ beseeching, ರಾಜಾನಮ್ to the king, ರೌದ್ರತರಮ್ more fierce, ವಚಃ words, ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ replied.
Then the fierce Kaikeyi used fiercer words in reply to the king who was tormented with grief and filled with tears, senses switched off, head reeling, overwhelmed with pain, beseeching again and again to ferry him across the ocean of sorrow as quickly as possible:
ಯದಿ ದತ್ತ್ವಾ ವರೌ ರಾಜನ್ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯನುತಪ್ಯಸೇ.
ಧಾರ್ಮಿಕತ್ವಂ ಕಥಂ ವೀರ! ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಕಥಯಿಷ್ಯಸಿ৷৷2.12.39৷৷
ಧಾರ್ಮಿಕತ್ವಂ ಕಥಂ ವೀರ! ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಕಥಯಿಷ್ಯಸಿ৷৷2.12.39৷৷
ರಾಜನ್ O king, ವರೌ boons, ದತ್ವಾ having given, ಪ್ರತ್ಯನುತಪ್ಯಸೇ ಯದಿ if you are repenting like this, ವೀರ! valiant, ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್ on this earth, ಧಾರ್ಮಿಕತ್ವಮ್ righteousness, ಕಥಮ್ how, ಕಥಯಿಷ್ಯಸಿ will you
speak?
O valiant king, if you repent like this after having given two boons, how will you talk about your righteousness on this earth?
ಯದಾ ಸಮೇತಾ ಬಹವಸ್ತ್ವಯಾ ರಾಜರ್ಷಯ ಸ್ಸಹ.
ಕಥಯಿಷ್ಯನ್ತಿ ಧರ್ಮಜ್ಞ! ತತ್ರ ಕಿಂ ಪ್ರತಿವಕ್ಷ್ಯಸಿ৷৷2.12.40৷৷
ಕಥಯಿಷ್ಯನ್ತಿ ಧರ್ಮಜ್ಞ! ತತ್ರ ಕಿಂ ಪ್ರತಿವಕ್ಷ್ಯಸಿ৷৷2.12.40৷৷
ಧರ್ಮಜ್ಞ O knower of righteousness, ತ್ವಯಾ by you, ಸಮೇತಾಃ assemble together, ಬಹವಃ innumerable, ರಾಜರ್ಷಯಃ rajarshis, ಯದಾ when, ಕಥಯಿಷ್ಯನ್ತಿ they speak for, ತತ್ರ then, ಕಿಮ್ what, ಪ್ರತಿವಕ್ಷ್ಯಸಿ what will you answer?
O knower of righteousness! when innumerable rajarshis assemble and ask you on this what answer will you give?
ಯಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಸಾದೇ ಜೀವಾಮಿ ಯಾ ಚ ಮಾಮಭ್ಯಪಾಲಯತ್.
ತಸ್ಯಾಃ ಕೃತಮ್ ಮಯಾ ಮಿಥ್ಯಾ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಇತಿ ವಕ್ಷಯಸಿ৷৷2.12.41৷৷
ತಸ್ಯಾಃ ಕೃತಮ್ ಮಯಾ ಮಿಥ್ಯಾ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಇತಿ ವಕ್ಷಯಸಿ৷৷2.12.41৷৷
ಯಸ್ಯಾಃ of whose, ಪ್ರಸಾದೇ mercy, ಜೀವಾಮಿ I am alive, ಯಾ such, ಮಾಮ್ me, ಅಭ್ಯಪಾಲಯತ್ protected, ತಸ್ಯಾಃ such, ಕೈಕೇಯ್ಯಾಃ Kaikeyi's, ಮಯಾ by me, ಮಿಥ್ಯಾಕೃತಮ್ broken the promise, ಇತಿ like this, ವಕ್ಷ್ಯಸಿ will you tell?
Will you say, 'To such a Kaikeyi by whose mercy I am alive and by whom I was protected, I have broken the promise given'?
ಕಿಲ್ಬಿಷತ್ವಂ ನರೇನ್ದ್ರಾಣಾಂ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ನರಾಧಿಪ!.
ಯೋ ದತ್ವಾ ವರಮದ್ಯೈವ ಪುನರನ್ಯಾನಿ ಭಾಷಸೇ৷৷2.12.42৷৷
ಯೋ ದತ್ವಾ ವರಮದ್ಯೈವ ಪುನರನ್ಯಾನಿ ಭಾಷಸೇ৷৷2.12.42৷৷
ನರಾಧಿಪ! O king, ಯಃ such you are, ಅದ್ಯೈವ right now, ವರಮ್ a boon, ದತ್ವಾ having given, ಪುನಃ again, ಅನ್ಯಾನಿ other than those words, ಭಾಷಸೇ are speaking, ತ್ವಮ್ you, ನರೇನ್ದ್ರಾಣಾಮ್ for kings, ಕಿಲ್ಬಿಷತ್ವಮ್ blemish, ಕರಿಷ್ಯಸಿ you are bringing.
O king, right now having given two boons, you are speaking otherwise. You are bringing blemish to kings (of the Ikshwaku race)
ಶೈಬ್ಯಶ್ಶ್ಯೇನಕಪೋತೀಯೇ ಸ್ವಮಾಂಸಂ ಪಕ್ಷಿಣೇ ದದೌ.
ಅಲರ್ಕಶ್ಚಕ್ಷುಷೀ ದತ್ವಾ ಜಗಾಮ ಗತಿಮುತ್ತಮಾಮ್৷৷2.12.43৷৷
ಅಲರ್ಕಶ್ಚಕ್ಷುಷೀ ದತ್ವಾ ಜಗಾಮ ಗತಿಮುತ್ತಮಾಮ್৷৷2.12.43৷৷
ಶ್ಯೇನಕಪೋತೀಯೇ in the conflict between a hawk and a pigeon, ಶೈಬ್ಯಃ king Saibya, ಪಕ್ಷಿಣೇ to the hawk, ಸ್ವಮಾಂಸಮ್ his own flesh, ದದೌ gave, ಅಲರ್ಕಃ king Alarka, ಚಕ್ಷುಷೀ eyes, ದತ್ವಾ having given, ಉತ್ತಮಾಂ ಗತಿಮ್ highest state, ಜಗಾಮ attained.
(King) Saibya gave his own flesh to the hawk in the conflict between the hawk and the pigeon. (King) Alarka gave his eyes (to a blind man) and attained the highest state.
ಸಾಗರಸ್ಸಮಯಂ ಕೃತ್ವಾ ನ ವೇಲಾಮತಿವರ್ತತೇ.
ಸಮಯಂ ಮಾನೃತಂ ಕಾರ್ಷೀಃ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಮನುಸ್ಮರನ್৷৷2.12.44৷৷
ಸಮಯಂ ಮಾನೃತಂ ಕಾರ್ಷೀಃ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಮನುಸ್ಮರನ್৷৷2.12.44৷৷
ಸಾಗರಃ ocean, ಸಮಯಮ್ vow, ಕೃತ್ವಾ having made, ವೇಲಾಮ್ the shore, ಅತಿವರ್ತತೇ does not cross, ಪೂರ್ವವೃತ್ತಮ್ history of the earlier kings, ಅನುಸ್ಮರನ್ recollecting, ಸಮಯಮ್ the vow, ಅನೃತಮ್ false, ಮಾ ಕಾರ್ಷೀಃ do not make.
Having made the vow (to the gods), the ocean does not advance beyond the shore. Recollect the history of the earlier kings and do not make the vow false.
ಸ ತ್ವಂ ಧರ್ಮಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ರಾಮಂ ರಾಜ್ಯೇಭಿಷಿಚ್ಯ ಚ.
ಸಹ ಕೌಸಲ್ಯಯಾ ನಿತ್ಯಂ ರನ್ತುಮಿಚ್ಛಸಿ ದುರ್ಮತೇ!৷৷2.12.45৷৷
ಸಹ ಕೌಸಲ್ಯಯಾ ನಿತ್ಯಂ ರನ್ತುಮಿಚ್ಛಸಿ ದುರ್ಮತೇ!৷৷2.12.45৷৷
ದುರ್ಮತೇ O wicked-minded one, ಸಃ ತ್ವಮ್ you are such, ಧರ್ಮಮ್ righteousness, ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ deserting, ರಾಮಮ್ of Rama, ರಾಜ್ಯೇ in the kingdom, ಅಭಿಷಿಚ್ಯ ಚ having installed, ಕೌಸಲ್ಯಯಾ ಸಹ along with Kausalya, ನಿತ್ಯಮ್ always, ರನ್ತುಮ್ to enjoy, ಇಚ್ಛಸಿ are you desiring.
O wicked-minded one, deserting righteousness and installing Rama in the kingdom,
you want to enjoy life with Kausalya everafter?
ಭವತ್ವಧರ್ಮೋ ಧರ್ಮೋ ವಾ ಸತ್ಯಂ ವಾ ಯದಿ ವಾನೃತಮ್.
ಯತ್ತ್ವಯಾ ಸಂಶ್ರುತಂ ಮಹ್ಯಂ ತಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ವ್ಯತಿಕ್ರಮಃ৷৷2.12.46৷৷
ಯತ್ತ್ವಯಾ ಸಂಶ್ರುತಂ ಮಹ್ಯಂ ತಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ವ್ಯತಿಕ್ರಮಃ৷৷2.12.46৷৷
ಅಧರ್ಮಃ unrighteousness, ಧರ್ಮೋ ವಾ or righteousness, ಸತ್ಯಂ ವಾ or true, ಯದಿ ವಾ or, ಅನೃತಮ್ false, ಭವತು let it be so, ತ್ವಯಾ by you, ಮಹ್ಯಮ್ for me, ಯತ್ whatever, ಸಂಶ್ರುತಮ್ was promised, ತಸ್ಯ for that, ವ್ಯತಿಕ್ರಮಃ deviation, ನಾಸ್ತಿ is not there.
Whether righteous or unrighteous, true or false, there is no deviation from what you have promised to me.
ಅಹಂ ಹಿ ವಿಷಮದ್ಯೈವ ಪೀತ್ವಾ ಬಹು ತವಾಗ್ರತಃ.
ಪಶ್ಯತಸ್ತೇ ಮರಿಷ್ಯಾಮಿ ರಾಮೋ ಯದ್ಯಭಿಷಿಚ್ಯತೇ৷৷2.12.47৷৷
ಪಶ್ಯತಸ್ತೇ ಮರಿಷ್ಯಾಮಿ ರಾಮೋ ಯದ್ಯಭಿಷಿಚ್ಯತೇ৷৷2.12.47৷৷
ರಾಮಃ Rama, ಅಭಿಷಿಚ್ಯತೇ ಯದಿ if installed (as prince-regent), ಅಹಮ್ I, ಅದ್ಯೈವ today itself, ತವ your, ಅಗ್ರತಃ presence, ಬಹು excessive, ವಿಷಮ್ poison, ಪೀತ್ವಾ drinking, ತೇ ಪಶ್ಯತಃ even as you
are watching, ಮರಿಷ್ಯಾಮಿ ಹಿ will indeed die.
If Rama is coronated I will die while as you are watching right in your presence today itself by drinking excessive poison.
ಏಕಾಹಮಪಿ ಪಶ್ಯೇಯಂ ಯದ್ಯಹಂ ರಾಮಮಾತರಮ್.
ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣನ್ತೀಂ ಶ್ರೇಯೋ ನನು ಮೃತಿರ್ಮಮ৷৷2.12.48৷৷
ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣನ್ತೀಂ ಶ್ರೇಯೋ ನನು ಮೃತಿರ್ಮಮ৷৷2.12.48৷৷
ಅಹಮ್ I, ಏಕಾಹಮಪಿ even for a day, ರಾಮ ಮಾತರಮ್ Rama's mother, ಅಞ್ಜಲಿಮ್ homage, ಪ್ರತಿ ಗೃಹ್ಣನ್ತೀಮ್ receving, ಪಶ್ಯೇಯಂ ಯದಿ if I were to see, ಮಮ my, ಮೃತಿಃ death, ಶ್ರೇಯಃ ನನು is preferable to me.
If I were to see Rama's mother receiving homage from everybody even for a day, I shall prefer my death.
ಭರತೇನಾತ್ಮನಾ ಚಾಹಂ ಶಪೇ ತೇ ಮನುಜಾಧಿಪ!.
ಯಥಾ ನಾನ್ಯೇನ ತುಷ್ಯೇಯಮೃತೇ ರಾಮವಿವಾಸನಾತ್৷৷2.12.49৷৷
ಯಥಾ ನಾನ್ಯೇನ ತುಷ್ಯೇಯಮೃತೇ ರಾಮವಿವಾಸನಾತ್৷৷2.12.49৷৷
ಮನುಜಾಧಿಪ O chief of men, ಭರತೇನ by Bharata, ಆತ್ಮನಾ ಚ on my own life, ತೇ to you, ಶಪೇ I swear, ಯಥಾ that, ರಾಮನಿವಾಸನಾತ್ ಋತೇ except banishment of Rama (to forest), ಅನ್ಯೇನ by any other (means), ನ ತುಷ್ಯೇಯಮ್ I will not be satisfied.
O king, I swear on Bharata and on my own life that nothing less than Rama's banishment will satisfy me.
ಏತಾವದುಕ್ತ್ವಾ ವಚನಂ ಕೈಕೇಯೀ ವಿರರಾಮ ಹ.
ವಿಲಪನ್ತಂ ಚ ರಾಜಾನಂ ನ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಜಹಾರ ಸಾ৷৷2.12.50৷৷
ವಿಲಪನ್ತಂ ಚ ರಾಜಾನಂ ನ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಜಹಾರ ಸಾ৷৷2.12.50৷৷
ಕೈಕೇಯೀ Kaikeyi, ಏತಾವತ್ to this extent, ವಚನಮ್ words, ಉಕ್ತ್ವಾ having spoken, ವಿರರಾಮ ಹ remained silent, ವಿಲಪನ್ತಮ್ lamenting, ರಾಜಾನಮ್ to the king, ಸಾ she, ನ ಪ್ರತಿವ್ಯಾಜಹಾರ did not speak in reply.
Kaikeyi, having spoken to this extent remained silent. She heeded not the lament of
the king.
ಶ್ರುತ್ವಾ ತು ರಾಜಾ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ವೃತಂ ಪರಮಶೋಭನಮ್.
ರಾಮಸ್ಯ ಚ ವನೇ ವಾಸಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಭರತಸ್ಯ ಚ৷৷2.12.51৷৷
ನಾಭ್ಯಭಾಷತ ಕೈಕೇಯೀಂ ಮುಹೂರ್ತಂ ವ್ಯಾಕುಲೇನ್ದ್ರಿಯಃ.
ರಾಮಸ್ಯ ಚ ವನೇ ವಾಸಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಭರತಸ್ಯ ಚ৷৷2.12.51৷৷
ನಾಭ್ಯಭಾಷತ ಕೈಕೇಯೀಂ ಮುಹೂರ್ತಂ ವ್ಯಾಕುಲೇನ್ದ್ರಿಯಃ.
ರಾಜಾ ತು as regards the king, ಕೈಕೇಯ್ಯಾ by Kaikeyi, ವೃತಮ್ asked for, ಪರಮ್ very, ಅಶೋಭನಮ್ inauspicious, ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ವನೇ ವಾಸಮ್ exile to the forest, ಭರತಸ್ಯ Bharata's, ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಚ wealth (enthronement), ಶ್ರುತ್ವಾ having heard, ಮುಹೂರ್ತಮ್ for a moment, ವ್ಯಾಕುಲೇನ್ದ್ರಿಯ: with agitated senses, ಕೈಕೇಯೀಮ್ to Kaikeyi, ನಾಭ್ಯಭಾಷತ did not speak.
Having heard of the highly unfair demands by Kaikeyi for Rama's exile to the forest and Bharata's prosperity (enthronement), the king was dumbstruck for a while with his senses agitated. He did not speak to Kaikeyi.
ಪ್ರೈಕ್ಷತಾನಿಮಿಷೋ ದೇವೀಂ ಪ್ರಿಯಾಮಪ್ರಿಯವಾದಿನೀಮ್৷৷2.12.52৷৷
ತಾಂ ಹಿ ವಜ್ರಸಮಾಂ ವಾಚಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಹೃದಯಾಪ್ರಿಯಾಮ್.
ದುಃಖಶೋಕಮಯೀಂ ಘೋರಾಂ ರಾಜಾ ನ ಸುಖಿತೋಭವತ್৷৷2.12.53৷৷
ತಾಂ ಹಿ ವಜ್ರಸಮಾಂ ವಾಚಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಹೃದಯಾಪ್ರಿಯಾಮ್.
ದುಃಖಶೋಕಮಯೀಂ ಘೋರಾಂ ರಾಜಾ ನ ಸುಖಿತೋಭವತ್৷৷2.12.53৷৷
ಅಪ್ರಿಯವಾದಿನೀಮ್ to one who speaks unpleasant words, ಪ್ರಿಯಾಮ್ to the beloved, ದೇವೀಮ್ to the queen, ಅನಿಮಿಷಃ unblinking eyes, ಪ್ರೈಕ್ಷತ gazed, ವಜ್ರಸಮಾಮ್ resembling a thunderbolt, ಹೃದಯಾಪ್ರಿಯಾಮ್ unpleasant to the heart, ದುಃಖಶೋಕಮಯೀಮ್ filled with grief and anguish, ಘೋರಾಮ್ dreadful, ತಾಂ ವಾಚಮ್ those words, ಆಕರ್ಣ್ಯ having listened, ರಾಜಾ king, ಸುಖಿತಃ happy, ನ ಅಭೂತ್ did not become.
The unhappy king intently fixed his gaze at his beloved queen speaking unpleasant words charged with grief and anguish, unpleasant to the heart like the dreadful thunderbolt.
ಸ ದೇವ್ಯಾ ವ್ಯವಸಾಯಂ ಚ ಘೋರಂ ಚ ಶಪಥಂ ಕೃತಮ್.
ಧ್ಯಾತ್ವಾ ರಾಮೇತಿ ನಿಶ್ಶ್ವಸ್ಯ ಛಿನ್ನ ಸ್ತರುರಿವಾಪತತ್৷৷2.12.54৷৷
ಧ್ಯಾತ್ವಾ ರಾಮೇತಿ ನಿಶ್ಶ್ವಸ್ಯ ಛಿನ್ನ ಸ್ತರುರಿವಾಪತತ್৷৷2.12.54৷৷
ಸಃ he, ದೇವ್ಯಾಃ the queen's, ವ್ಯವಸಾಯಂ ಚ determination, ಕೃತಮ್ having made, ಘೋರಮ್ dreadful, ಶಪಥಂ ಚ vow, ಧ್ಯಾತ್ವಾ reflecting, ನಿಶ್ಶ್ವಸ್ಯ sighing, ರಾಮ ಇತಿ crying 'Rama', ಛಿನ್ನಃ severed, ತರುರಿವ like a tree, ಅಪತತ್ fell down.
Reflecting on the determination of the queen and her dreadful vow, the king sighed and cried, 'O Rama' and then fell down like a tree severed.
ನಷ್ಟಚಿತ್ತೋ ಯಥೋನ್ಮತ್ತೋ ವಿಪರೀತೋ ಯಥಾತುರಃ.
ಹೃತತೇಜಾ ಯಥಾ ಸರ್ಪೋ ಬಭೂವ ಜಗತೀಪತಿಃ৷৷2.12.55৷৷
ಹೃತತೇಜಾ ಯಥಾ ಸರ್ಪೋ ಬಭೂವ ಜಗತೀಪತಿಃ৷৷2.12.55৷৷
ಜಗತೀಪತಿಃ lord of the earth, ನಷ್ಟಚಿತ್ತಃ the mind deranged, ಉನ್ಮತ್ತಃ ಯಥಾ like a madman, ವಿಪರೀತಃ behaving in a contrary manner, ಆತುರಃ ಯಥಾ like a sick person, ಹೃತತೇಜಾಃ with its taken away (by mantra), ಸರ್ಪಃ ಯಥಾ like a serpent, ಬಭೂವ became.
The lord of the earth (Dasaratha) became like a man with the mind deranged, like a sick man behaving to the contrary, like a serpent with its energy drained (through mantra).
ದೀನಯಾ ತು ಗಿರಾ ರಾಜಾ ಇತಿ ಹೋವಾಚ ಕೈಕಯೀಮ್.
ಅನರ್ಥಮಿಮಮರ್ಥಾಭಂ ಕೇನ ತ್ವಮುಪದರ್ಶಿತಾ৷৷2.12.56৷৷
ಭೂತೋಪಹತಚಿತ್ತೇವ ಬ್ರುವನ್ತೀ ಮಾಂ ನ ಲಜ್ಜಸೇ.
ಅನರ್ಥಮಿಮಮರ್ಥಾಭಂ ಕೇನ ತ್ವಮುಪದರ್ಶಿತಾ৷৷2.12.56৷৷
ಭೂತೋಪಹತಚಿತ್ತೇವ ಬ್ರುವನ್ತೀ ಮಾಂ ನ ಲಜ್ಜಸೇ.
ರಾಜಾ king, ದೀನಯಾ humble, ಗಿರಾ words, ಕೈಕಯೀಮ್ to Kaikeyi, ಇತಿ thus, ಉವಾಚ ಹ spoke, ಅರ್ಥಾಭಮ್ appearing beneficial to you, ಅನರ್ಥಮ್ such calamitous act, ಕೇನ for what, ತ್ವಮ್ you, ಉಪದರ್ಶಿತಾ exhibited?, ಭೂತೋಪಹತಚಿತ್ತೇವ faculties possessed by evil spirit, ಮಾಮ್ me, ಬ್ರುವನ್ತೀ while speaking, ನ ಲಜ್ಜಸೇ (you) do not feel ashamed.
The king addressed Kaikeyi in humble words saying, Why did you exhibit this unfortunate act apparently beneficial to you? You are not ashamed of saying this like one whose faculties are possessed by an evil spirit.
ಶೀಲವ್ಯಸನಮೇತತ್ತೇ ನಾಭಿಜಾನಾಮ್ಯಹಂ ಪುರಾ৷৷2.12.57৷৷
ಬಾಲಾಯಾಸ್ತತ್ತ್ವಿತಿದಾನೀಂ ತೇ ಲಕ್ಷಯೇ ವಿಪರೀತವತ್.
ಬಾಲಾಯಾಸ್ತತ್ತ್ವಿತಿದಾನೀಂ ತೇ ಲಕ್ಷಯೇ ವಿಪರೀತವತ್.
ಪುರಾ earlier, ಬಾಲಾಯಾಃ when you were young, ತೇ your, ಏತತ್ this, ಶೀಲವ್ಯಸನಮ್ perverse behaviour, ಅಹಮ್ I, ನಾಭಿಜಾನಾಮಿ did not know, ತು but, ಇದಾನೀಮ್ now, ತೇ your, ತತ್ about that, ಲಕ್ಷಯೇ perceiving, ವಿಪರೀತವತ್ reverse of it.
I never knew earlier when you were young that you possessed such perverse behaviour. But now I perceive the reverse (of what I knew).
ಕುತೋ ವಾ ತೇ ಭಯಂ ಜಾತಂ ಯಾ ತ್ವಮೇವಂವಿಧಂ ವರಮ್৷৷2.12.58৷৷
ರಾಷ್ಟ್ರೇ ಭರತಮಾಸೀನಂ ವೃಣೀಷೇ ರಾಘವಂ ವನೇ.
ರಾಷ್ಟ್ರೇ ಭರತಮಾಸೀನಂ ವೃಣೀಷೇ ರಾಘವಂ ವನೇ.
ತೇ to you, ಕುತಃ ವಾ from where, ಭಯಮ್ fear, ಜಾತಮ್ was born, ಯಾ you, ಭರತಮ್ to Bharata, ರಾಷ್ಟ್ರೇ in the kingdom, ಆಸೀನಮ್ seated, ರಾಘವಮ್ to Rama, ವನೇ in the forest, ಏವಂ ವಿಧಮ್ this type of, ವರಮ್ a boon, ವೃಣೀಷೇ you are asking for.
You are asking for a boon that Bharata should be enthroned in the kingdom while Rama should live in the forest. From where did you get this apprehension?
ವಿರಮೈತೇನ ಭಾವೇನ ತ್ವಮೇತೇನಾನೃತೇನ ವಾ৷৷2.12.59৷৷
ಯದಿ ಭರ್ತುಃ ಪ್ರಿಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಲೋಕಸ್ಯ ಭರತಸ್ಯ ಚ.
ಯದಿ ಭರ್ತುಃ ಪ್ರಿಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಲೋಕಸ್ಯ ಭರತಸ್ಯ ಚ.
ಭರ್ತುಃ of your husband, ಲೋಕಸ್ಯ of this world, ಭರತಸ್ಯ ಚ of Bharata also, ಪ್ರಿಯಮ್ beneficence, ಕಾರ್ಯಂ ಯದಿ if you wish to do, ಏತೇನ ಭಾವೇನ with this thought (that Bharata should become king), ಅನೃತೇನ with falsehood, ಏತೇನ ವಾ or with such thought of exiling Rama, ತ್ವಮ್ you, ವಿರಮ refrain.
If you wish to do good to your husband, to the world and also to Bharata, refrain from this illusory thought.
ನೃಶಂಸೇ! ಪಾಪಸಙ್ಕಲ್ಪೇ! ಕ್ಷುದ್ರೇ! ದುಷ್ಕೃತಕಾರಿಣಿ!৷৷2.12.60৷৷
ಕಿನ್ನು ದುಖಮಲೀಕಂ ವಾ ಮಯಿ ರಾಮೇ ಚ ಪಶ್ಯಸಿ.
ಕಿನ್ನು ದುಖಮಲೀಕಂ ವಾ ಮಯಿ ರಾಮೇ ಚ ಪಶ್ಯಸಿ.
ನೃಶಂಸೇ! O cruel one, ಪಾಪಸಙ್ಕಲ್ಪೇ O (woman) of sinful resolve, ಕ್ಷುದ್ರೇ! O vile (creature), ದುಷ್ಕೃತಕಾರಿಣಿ O woman of evil deeds, ಮಯಿ in me, ರಾಮೇ ಚ also in Rama, ಕಿಂ ನು what, ದುಃಖಮ್ wrong, ಅಲೀಕಂ ವಾ or sin, ಪಶ್ಯಸಿ see?
O cruel one, O woman of sinful resolve, O vile (creature), O woman of evil deeds!, what wrong or sin do you really see in Rama or in me.
ನ ಕಥಞ್ಚಿದೃತೇ ರಾಮಾದ್ಭರತೋ ರಾಜ್ಯಮಾವಸೇತ್৷৷2.12.61৷৷
ರಾಮಾದಪಿ ಹಿ ತಂ ಮನ್ಯೇ ಧರ್ಮತೋ ಬಲವತ್ತರಮ್.
ರಾಮಾದಪಿ ಹಿ ತಂ ಮನ್ಯೇ ಧರ್ಮತೋ ಬಲವತ್ತರಮ್.
ರಾಮಾದೃತೇ depriving Rama, ಭರತಃ Bharata, ಕಥಞ್ಚಿತ್ by whatever means, ರಾಜ್ಯಮ್ kingdom, ನ
ಆವಸೇತ್ will not occupy, ಹಿ because, ತಮ್ him, ರಾಮಾದಪಿ more than Rama, ಧರ್ಮತಃ righteously, ಬಲವತ್ತರಮ್ stronger, ಮನ್ಯೇ I consider.
Depriving Rama, Bharata in no way will occupy the kingdom because in the matter of righteousness I think he is superior even to Rama.
ಕಥಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ರಾಮಸ್ಯ ವನಂ ಗಚ್ಛೇತಿ ಭಾಷಿತೇ৷৷2.12.62৷৷
ಮುಖವರ್ಣಂ ವಿವರ್ಣಂ ತು ತಂ ಯಥೈವೇನ್ದುಮುಪಪ್ಲುತಮ್.
ಮುಖವರ್ಣಂ ವಿವರ್ಣಂ ತು ತಂ ಯಥೈವೇನ್ದುಮುಪಪ್ಲುತಮ್.
ವನಂ ಗಚ್ಛ go to the forest, ಇತಿ like that, ಭಾಷಿತೇ on saying, ಉಪಪ್ಲುತಮ್ eclipsed, ಇನ್ದುಂ ಯಥಾ like moon, ವಿವರ್ಣಮ್ pale, ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ಮುಖಮ್ face, ಕಥಮ್ how, ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ shall I see.
While instructing Rama to go to the forest, how can I look at his face, pale like the eclipsed moon?
ತಾಂ ಹಿ ಮೇ ಸುಕೃತಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ಸುಹೃದ್ಭಿಸ್ಸಹ ನಿಶ್ಚಿತಾಮ್৷৷2.12.63৷৷
ಕಥಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಪಾವೃತ್ತಾಂ ಪರೈರಿವ ಹತಾಂ ಚಮೂಮ್.
ಕಿಂ ಮಾಂ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ರಾಜಾನೋ ನಾನಾದಿಗ್ಭ್ಯ ಸ್ಸಮಾಗತಾಃ৷৷2.12.64৷৷
ಬಾಲೋ ಬತಾಯಮೈಕ್ಷ್ವಾಕಶ್ಚಿರಂ ರಾಜ್ಯಮಕಾರಯತ್.
ಕಥಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಪಾವೃತ್ತಾಂ ಪರೈರಿವ ಹತಾಂ ಚಮೂಮ್.
ಕಿಂ ಮಾಂ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ರಾಜಾನೋ ನಾನಾದಿಗ್ಭ್ಯ ಸ್ಸಮಾಗತಾಃ৷৷2.12.64৷৷
ಬಾಲೋ ಬತಾಯಮೈಕ್ಷ್ವಾಕಶ್ಚಿರಂ ರಾಜ್ಯಮಕಾರಯತ್.
ಸುಕೃತಾಮ್ well thought-out, ಸುಹೃದ್ಭಿ: ಸಹ in consultation with friends, ನಿಶ್ಚಿತಾಮ್ has been decided, ಮೇ I, ತಾಂ ಬುದ್ಧಿಮ್ that decision, ಪರೈಃ by enemies, ಹತಾಮ್ defeated, ಚಮೂಮಿವ like the army, ಅಪಾವೃತ್ತಾಮ್ retreating, ಕಥಮ್ how, ದ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮಿ can I see, ನಾನಾದಿಗ್ಭ್ಯಃ from different directions, ಸಮಾಗತಾಃ men assembled, ರಾಜಾನಃ all kings, ಮಾಮ್ about me, ಕಿಮ್ what, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ they will speak of, ಬಾಲಃ ignorant one, ಅಯಮ್ ಐಕ್ಷ್ವಾಕಃ this Dasaratha, ಚಿರಮ್ for a long time, ರಾಜ್ಯಮ್ kingdom, ಅಕಾರಯತ್ ruled.
I have taken this decision in consultation with friends to install Rama. How can I see such a decision being reversed like a retreating army defeated by enemies? Kings from different quarters have already arrived and they will say, How did this ignorant descendant of the Ikshakus (Dasaratha) rule this kingdom for such a long time?
ಯದಾ ತು ಬಹವೋ ವೃದ್ಧಾ ಗುಣವನ್ತೋ ಬಹುಶ್ರುತಾಃ৷৷2.12.65৷৷
ಪರಿಪ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕಿಮಹಂ ತದಾ.
ಪರಿಪ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕಿಮಹಂ ತದಾ.
ಗುಣವನ್ತಃ virtuous men, ಬಹುಶ್ರುತಾಃ well-learned, ಬಹವಃ ವೃದ್ಧಾಃ many elders, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಮ್ about this scion of the Kakutstha race (Rama), ಯದಾ when, ಪರಿಪ್ರಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ when they question (me), ತದಾ then, ಅಹಮ್ I, ಕಿಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ what shall I tell (them)?
When several virtuous and learned elders ask me about Rama, what shall I tell them?
ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಕ್ಲಿಶ್ಯಮಾನೇನ ರಾಮಃ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೋ ಮಯಾ৷৷2.12.66৷৷
ಯದಿ ಸತ್ಯಂ ಬ್ರವೀಮ್ಯೇತತ್ತದಸತ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ.
ಯದಿ ಸತ್ಯಂ ಬ್ರವೀಮ್ಯೇತತ್ತದಸತ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ.
ಕೈಕೇಯ್ಯಾ by Kaikeyi, ಕ್ಲಿಶ್ಯಮಾನೇನ by being tortured, ಮಯಾ by me, ರಾಮಃ Rama, ವನಮ್ to the forest, ಪ್ರವ್ರಾಜಿತಃ was sent, ಏತತ್ this, ಸತ್ಯಮ್ truth, ಬ್ರವೀಮಿ ಯದಿ if I tell, ತತ್ that, ಅಸತ್ಯಮ್ untruth, ಭವಿಷ್ಯತಿ will become.
If I tell the truth 'Tortured by Kaikeyi, I have sent Rama to the forest', none will believe it and they will consider it untruth.
ಕಿಂ ಮಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಕೌಶಲ್ಯಾ ರಾಘವೇ ವನಮಾಸ್ಥಿತೇ৷৷2.12.67৷৷
ಕಿಂ ಚೈನಾಂ ಪ್ರತಿವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕೃತ್ವಾ ವಿಪ್ರಿಯಮೀದೃಶಮ್.
ಕಿಂ ಚೈನಾಂ ಪ್ರತಿವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕೃತ್ವಾ ವಿಪ್ರಿಯಮೀದೃಶಮ್.
ರಾಘವೇ Rama, ವನಮ್ to the forest, ಆಸ್ಥಿತೇ takes refuge, ಕೌಶಲ್ಯಾ Kausalya, ಮಾಮ್ about me, ಕಿಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ what will she say, ಈದೃಶಮ್ such, ವಿ(ಅ)ಪ್ರಿಯಮ್ unpleasant act, ಕೃತ್ವಾ ಚ having done, ಏನಾಮ್ to her, ಕಿಮ್ what, ಪ್ರತಿವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ reply can I give.
If Rama takes refuge in the forest, what will Kausalya say to me? Having committed such an unpleasant act, what reply can I give her?
ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಕೌಶಲ್ಯಾ ದಾಸೀವಚ್ಚ ಸಖೀವ ಚ৷৷2.12.68৷৷
ಭಾರ್ಯಾವದ್ಭಗಿನೀವಚ್ಚ ಮಾತೃವಚ್ಚೋಪತಿಷ್ಠತಿ.
ಸತತಂ ಪ್ರಿಯಕಾಮಾ ಮೇ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರಾ ಪ್ರಿಯಂವದಾ৷৷2.12.69৷৷
ನ ಮಯಾ ಸತ್ಕೃತಾ ದೇವೀ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಹಾ ಕೃತೇ ತವ.
ಭಾರ್ಯಾವದ್ಭಗಿನೀವಚ್ಚ ಮಾತೃವಚ್ಚೋಪತಿಷ್ಠತಿ.
ಸತತಂ ಪ್ರಿಯಕಾಮಾ ಮೇ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರಾ ಪ್ರಿಯಂವದಾ৷৷2.12.69৷৷
ನ ಮಯಾ ಸತ್ಕೃತಾ ದೇವೀ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಹಾ ಕೃತೇ ತವ.
ದೇವಿ O Kaikeyi, ಸತತಮ್ always, ಮೇ ಪ್ರಿಯಕಾಮಾ cherishing my welfare, ಪ್ರಿಯಪುತ್ರಾ giving birth to a beloved son, ಪ್ರಿಯಂವದಾ sweet-spoken, ಕೌಶಲ್ಯಾ Kausalya, ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ whenever, ದಾಸೀವಚ್ಚ like an attendant, ಸಖೀ ವಚ್ಚ like a friend, ಭಾರ್ಯಾವತ್ like a wife, ಭಗಿನೀ ವಚ್ಚ like a sister, ಮಾತೃವಚ್ಚ like a mother, ಉಪತಿಷ್ಠತಿ served, ಸತ್ಕಾರಾರ್ಹಾ fit to receive courteous treatment, ತವ ಕೃತೇ because of you, ಮಯಾ by me, ನ ಸತ್ಕೃತಾ never received attention.
Sweet-spoken Kausalya who always cherishes my welfare. who has given me my beloved son, who has served me like an attendant, a friend, a wife, a sister and a mother deserved courteous treatment from me, but because of you, she never received due attention from me.
ಇದಾನೀಂ ತತ್ತಪತಿ ಮಾಂ ಯನ್ಮಯಾ ಸುಕೃತಂ ತ್ವಯಿ৷৷2.12.70৷৷
ಅಪಥ್ಯವ್ಯಞ್ಜನೋಪೇತಂ ಭುಕ್ತಮನ್ನಮಿವಾತುರಮ್.
ಅಪಥ್ಯವ್ಯಞ್ಜನೋಪೇತಂ ಭುಕ್ತಮನ್ನಮಿವಾತುರಮ್.
ಮಯಾ by me, ತ್ವಯಿ in you, ಸುಕೃತಂ what favour has been done, ತತ್ that one, ಅಪಥ್ಯವ್ಯಞ್ಜನೋಪೇತಮ್ mixed with unwholesome curry, ಭುಕ್ತಮ್ eaten, ಅನ್ನಮ್ rice, ಆತುರಮಿವ like a sick person, ಇದಾನೀಮ್ now, ಮಾಮ್ me, ತಪತಿ is burning me.
I have done many favours to you. Like a sick person afflicted by eating rice mixed with unwholesome curry, those acts of kindness are burning me now.
ವಿಪ್ರಕಾರಂ ಚ ರಾಮಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಯಾಣಂ ವನಸ್ಯ ಚ৷৷2.12.71৷৷
ಸುಮಿತ್ರಾ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ವೈ ಭೀತಾ ಕಥಂ ಮೇ ವಿಶ್ವಸಿಷ್ಯತಿ.
ಸುಮಿತ್ರಾ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ವೈ ಭೀತಾ ಕಥಂ ಮೇ ವಿಶ್ವಸಿಷ್ಯತಿ.
ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ವಿಪ್ರಕಾರಮ್ insult, ವನಸ್ಯ to the forest, ಸಮ್ಪ್ರಯಾಣಂ ಚ journey, ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ on seeing, ಭೀತಾ frightened, ಸುಮಿತ್ರಾ Sumitra, ಕಥಮ್ how, ಮೇ in me, ವಿಶ್ವಸಿಷ್ಯತಿ will have confidence.
In seeing the insult meted out to Rama and his journey to the forest, how will frightened Sumitra have confidence in me?
ಕೃಪಣಂ ಬತ ವೈದೇಹೀ ಶ್ರೋಷ್ಯತಿ ದ್ವಯಮಪ್ರಿಯಮ್৷৷2.12.72৷৷
ಮಾಂ ಚ ಪಞ್ಚತ್ವಮಾಪನ್ನಂ ರಾಮಂ ಚ ವನಮಾಶ್ರಿತಮ್.
ಮಾಂ ಚ ಪಞ್ಚತ್ವಮಾಪನ್ನಂ ರಾಮಂ ಚ ವನಮಾಶ್ರಿತಮ್.
ವೈದೇಹೀ Sita, ಮಾಮ್ my, ಪಞ್ಚತ್ವಮ್ ಆಪನ್ನಮ್ having been dead, ರಾಮಮ್ of Rama, ವನಮ್ ಆಶ್ರಿತಮ್ taking refuge in the forest, ಅಪ್ರಿಯಮ್ unpleasant, ದ್ವಯಮ್ two events, ಕೃಪಣಮ್ in a pitiable state, ಶ್ರೋಷ್ಯತಿ will listen, ಬತ alas.
Alas! Sita will listen in a pitiable state the two unpleasant events namely my death and Rama's exile to the foest.
ವೈದೇಹೀ ಬತ ಮೇ ಪ್ರಾಣಾನ್ಶೋಚನ್ತೀ ಕ್ಷಪಯಿಷ್ಯತಿ৷৷2.12.73৷৷
ಹೀನಾ ಹಿಮವತಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕಿನ್ನರೇಣೇವ ಕಿನ್ನರೀ.
ಹೀನಾ ಹಿಮವತಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಕಿನ್ನರೇಣೇವ ಕಿನ್ನರೀ.
ಹಿಮವತಃ ಪಾರ್ಶ್ವೇ on the Himalayan slopes, ಕಿನ್ನರೇಣ with Kinnera, ಹೀನಾ forsaken by, ಕಿನ್ನರೀವ like
a Kinneri, ಶೋಚನ್ತೀ lamenting, ವೈದೇಹೀ Vaidehi, ಮೇ ಪ್ರಾಣಾನ್ my life, ಕ್ಷಪಯಿಷ್ಯತಿ will throw away, ಬತ what a pity!
What a pity! Vaidehi, lamenting like a Kinnari forsaken by a Kinnara on the Himalayan slopes, will cause death to me.
ನ ಹಿ ರಾಮಮಹಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರವಸನ್ತಂ ಮಹಾವನೇ৷৷2.12.74৷৷
ಚಿರಂ ಜೀವಿತುಮಾಶಂಸೇ ರುದನ್ತೀಂ ಚಾಪಿ ಮೈಥಿಲೀಮ್.
ಚಿರಂ ಜೀವಿತುಮಾಶಂಸೇ ರುದನ್ತೀಂ ಚಾಪಿ ಮೈಥಿಲೀಮ್.
ಅಹಮ್ I, ಮಹಾವನೇ in that wilderness, ಪ್ರವಸನ್ತಮ್ living, ರಾಮಮ್ to Rama, ರುದತೀಮ್ crying, ಮೈಥಿಲೀಂ ಚ and Sita, ದೃಷ್ಟ್ವಾ having seen, ಚಿರಮ್ for a long time, ಜೀವಿತುಮ್ to survive, ನ ಆಶಂಸೇ ಹಿ indeed do not hope.
With Rama living in the wilderness and Sita crying, I do not hope to survive for long, indeed.
ಸಾ ನೂನಂ ವಿಧವಾ ರಾಜ್ಯಂ ಸಪುತ್ರಾ ಕಾರಯಿಷ್ಯಸಿ৷৷2.12.75৷৷
ನ ಹಿ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೇ ರಾಮೇ ದೇವಿ! ಜೀವಿತುಮುತ್ಸಹೇ.
ನ ಹಿ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೇ ರಾಮೇ ದೇವಿ! ಜೀವಿತುಮುತ್ಸಹೇ.
ಸಾ such you are, ವಿಧವಾ as a widow, ಸಪುತ್ರಾ with your son, ನೂನಮ್ certainly, ರಾಜ್ಯಂ ಕಾರಯಿಷ್ಯಸಿ will rule the kingdom, ದೇವಿ O Devi! ರಾಮೇ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೇ after Rama is exiled, ಜೀವಿತುಮ್ to live, ನ ಉತ್ಸಹೇ ಹಿ do not desire.
O Devi! you will certainly rule the kingdom as a widow along with your son. (But) I do not wish to live after Rama is exiled.
ಸತೀಂ ತ್ವಾಮಹಮತ್ಯನ್ತಂ ವ್ಯವಸ್ಯಾಮ್ಯಸತೀಂ ಸತೀಮ್.
ರೂಪಿಣೀಂ ವಿಷಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಪೀತ್ವೇವ ಮದಿರಾಂ ನರಃ৷৷2.12.76৷৷
ರೂಪಿಣೀಂ ವಿಷಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಪೀತ್ವೇವ ಮದಿರಾಂ ನರಃ৷৷2.12.76৷৷
ರೂಪಿಣೀಮ್ beautiful, ಅತ್ಯನ್ತಮ್ extremely, ಅಸತೀಂ ಸತೀಮ್ being an unchaste woman, ತ್ವಾಮ್ you, ನರಃ people, ವಿಷಸಂಯುಕ್ತಾಮ್ mixed with poison, ಮದಿರಾಮ್ wine, ಪೀತ್ವೇವ having partaken, ಸತೀಮ್ like a chaste woman, ವ್ಯವಸ್ಯಾಮಿ I have a sure belief.
Like people regarding wine mixed with poison as fine before drinking it, I had a firm belief that you were a chaste woman, but while you who look extremely beautiful you are actually not so.
ಅನೃತೈರ್ಬಹು ಮಾಂ ಸಾನ್ತ್ವೈ ಸ್ಸಾನ್ತ್ವಯನ್ತೀ ಸ್ಮ ಭಾಷಸೇ.
ಗೀತಶಬ್ದೇನ ಸಂರುಧ್ಯ ಲುಬ್ಧೋ ಮೃಗಮಿವಾವಧೀಃ৷৷2.12.77৷৷
ಗೀತಶಬ್ದೇನ ಸಂರುಧ್ಯ ಲುಬ್ಧೋ ಮೃಗಮಿವಾವಧೀಃ৷৷2.12.77৷৷
ಅನೃತೈಃ untrue, ಸಾನ್ತ್ವೈ: with pleasing words, ಮಾಮ್ me, ಬಹು greatly, ಸಾನ್ತ್ವಯನ್ತೀ while you are appeasing, ಭಾಷಸೇ ಸ್ಮ used to speak, ಲುಬ್ಧಃ hunter, ಗೀತಶಬ್ದೇನ sound of music, ಸಂರುಧ್ಯ having trapped, ಮೃಗಮ್ ಇವ like a deer, ಅವಧೀಃ killed (me).
You used to console me with so many words pleasing but untrue and you killed me like a hunter getting the deer trapped and slaughtered through the melody of music.
ಅನಾರ್ಯ ಇತಿ ಮಾಮಾರ್ಯಾಃ ಪುತ್ರವಿಕ್ರಾಯಕಂ ಧ್ರುವಮ್.
ಧಿಕ್ಕರಿಷ್ಯನ್ತಿ ರಥ್ಯಾಸು ಸುರಾಪಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಯಥಾ৷৷2.12.78৷৷
ಧಿಕ್ಕರಿಷ್ಯನ್ತಿ ರಥ್ಯಾಸು ಸುರಾಪಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಯಥಾ৷৷2.12.78৷৷
ಆರ್ಯಾಃ respectable people, ಪುತ್ರವಿಕ್ರಾಯಿಕಮ್ a seller of one's own son, ಮಾಮ್ me, ಸುರಾಪಮ್ a consumer of liquor, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಯಥಾ like a brahmin, ಅನಾರ್ಯ ಇತಿ as a mean person, ರಥ್ಯಾಸು on the highway, ಧ್ರುವಮ್ certainly, ಧಿಕ್ಕರಿಷ್ಯನ್ತಿ will censure me.
Respectable people on the highway will certainly say 'He sold away his son' and censure me as a mean person like a brahmin consuming liquor.
ಅಹೋ! ದುಃಖಮಹೋ! ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಯತ್ರ ವಾಚಃ ಕ್ಷಮೇ ತವ.
ದುಃಖಮೇವಂವಿಧಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪುರಾಕೃತಮಿವಾಶುಭಮ್৷৷2.12.79৷৷
ದುಃಖಮೇವಂವಿಧಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪುರಾಕೃತಮಿವಾಶುಭಮ್৷৷2.12.79৷৷
ಅಹೋ ದುಃಖಮ್ what a great sorrow, ಅಹೋ ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್ what a great calamity, ಯತ್ರ where, ತವ your, ವಾಚಃ words, ಕ್ಷಮೇ endure, ಪುರಾಕೃತಮ್ formerly committed, ಅಶುಭಮ್ ಇವ like sin, ಏವಂ ವಿಧಮ್ in this way, ದುಃಖಮ್ sorrow, ಪ್ರಾಪ್ತಮ್ has befallen.
What suffering! What a calamity! that I am made to put up with your words. I am subject to this suffering may be as expiation for the sin formerly committed.
ಚಿರಂ ಖಲು ಮಯಾ ಪಾಪೇ ತ್ವಂ ಪಾಪೇನಾಭಿರಕ್ಷಿತಾ.
ಅಜ್ಞಾನಾದುಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ರಜ್ಜುರುದ್ಬನ್ಧಿನೀ ಯಥಾ৷৷2.12.80৷৷
ಅಜ್ಞಾನಾದುಪಸಮ್ಪನ್ನಾ ರಜ್ಜುರುದ್ಬನ್ಧಿನೀ ಯಥಾ৷৷2.12.80৷৷
ಪಾಪೇ O wretch! ಪಾಪೇನ in my folly, ಮಯಾ by me, ಅಜ್ಞಾನಾತ್ through ignorance, ಚಿರಮ್ for a long time, ಅಭಿರಕ್ಷಿತಾ protected, ತ್ವಮ್ you, ಉದ್ಬನ್ಧಿನೀ serving for hanging, ರಜ್ಜು: ಯಥಾ like rope ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾ arrived.
O wretch! I protected you in my folly for a long time through ignorance, like a rope preserved which turned out to be a noose to hang me with.
ರಮಮಾಣಸ್ತ್ವಯಾ ಸಾರ್ಧಂ ಮೃತ್ಯುಂ ತ್ವಾಂ ನಾಭಿಲಕ್ಷಯೇ.
ಬಾಲೋ ರಹಸಿ ಹಸ್ತೇನ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಮಿವಾಸ್ಪೃಶಮ್৷৷2.12.81৷৷
ಬಾಲೋ ರಹಸಿ ಹಸ್ತೇನ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಮಿವಾಸ್ಪೃಶಮ್৷৷2.12.81৷৷
ತ್ವಯಾ ಸಾರ್ಧಮ್ together with you, ರಮಮಾಣಃ while sporting, ತ್ವಾಮ್ you, ಮೃತ್ಯುಮ್ as death, ನಾಭಿಲಕ್ಷಯೇ did not mark, ಬಾಲಃ like a child, ರಹಸಿ in a solitary place, ಹಸ್ತೇನ with hand, ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಮಿವ like a black cobra, ಅಸ್ಪೃಶಮ್ touched.
While sporting with you, I did not realize you were death incarnate. Like a child handling a black cobra I caressed you.
ಮಯಾ ಹ್ಯಪಿತೃಕಃ ಪುತ್ರ ಸ್ಸಮಹಾತ್ಮಾ ದುರಾತ್ಮನಾ.
ತಂ ತು ಮಾಂ ಜೀವಲೋಕೋಯಂ ನೂನಮಾಕ್ರೋಷ್ಟುಮರ್ಹತಿ৷৷2.12.82৷৷
ತಂ ತು ಮಾಂ ಜೀವಲೋಕೋಯಂ ನೂನಮಾಕ್ರೋಷ್ಟುಮರ್ಹತಿ৷৷2.12.82৷৷
ಮಹಾತ್ಮಾ magnanimous, ಸಃ that Rama, ದುರಾತ್ಮನಾ by the wicked-minded, ಮಯಾ by me, ಅಪಿತೃಕಃ without father, ತಮ್ such, ಮಾಮ್ me, ಅಯಮ್ this, ಜೀವಲೋಕಃ world of living beings, ನೂನಮ್ certainly, ಅಕ್ರೋಷ್ಠುಮ್ to condemn, ಅರ್ಹತಿ is entitled.
Wicked I am, I have made that magnanimous Rama fatherless. This world of living beings is certainly entitled to condemn me.
ಬಾಲಿಶೋ ಬತ ಕಾಮಾತ್ಮಾ ರಾಜಾ ದಶರಥೋ ಭೃಶಮ್.
ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಕೃತೇ ಪ್ರಿಯಂ ಪುತ್ರಂ ವನಂ ಪ್ರಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯತಿ৷৷2.12.83৷৷
ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಕೃತೇ ಪ್ರಿಯಂ ಪುತ್ರಂ ವನಂ ಪ್ರಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯತಿ৷৷2.12.83৷৷
ಯಃ Dasaratha, ಸ್ತ್ರೀಕೃತೇ for the sake of a woman, ಪ್ರಿಯಮ್ dear, ಪುತ್ರಮ್ son, ವನಂ ಪ್ರಸ್ಥಾಪಯಿಷ್ಯತಿ sending to the forests, ಕಾಮಾತ್ಮಾ lustful, ರಾಜಾ ದಶರಥಃ king Dasaratha, ಭೃಶಮ್ greatly, ಬಾಲಿಶಃ foolish one, ಬತ alas.
(They will say), 'Alas! how utterly foolish and lustful is king Dasaratha who is sending his beloved son to the forest for the sake of a woman'.
ವ್ರತೈಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೈಶ್ಚ ಗುರುಭಿಶ್ಚೋಪಕರ್ಶಿತಃ.
ಭೋಗಕಾಲೇ ಮಹತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಪುನರೇವ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ৷৷2.12.84৷৷
ಭೋಗಕಾಲೇ ಮಹತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಪುನರೇವ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ৷৷2.12.84৷৷
ವ್ರತೈಃ ಚ due to observing vows, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೈಶ್ಚ by observance of vows of celibacy, ಗುರುಭಿಶ್ಚ by preceptors, ಉಪಕರ್ಶಿತಃ emaciated, ಭೋಗಕಾಲೇ at the time of enjoying pleasures, ಪುನಃ ಏವ again now, ಮಹತ್ great, ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್ hardship, ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ is going to undergo.
'(Rama) already emaciated by observing vows related to ritual and celibacy in compliance with the orders of the preceptors has to undergo hardships again at a time when he should enjoy pleasures (of life)'.
ನಾಲಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ವಚನಂ ಪುತ್ರೋ ಮಾಂ ಪ್ರತಿಭಾಷಿತುಮ್.
ಸ ವನಂ ಪ್ರವ್ರಜೇತ್ಯುಕ್ತೋ ಬಾಢಮಿತ್ಯೇವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ৷৷2.12.85৷৷
ಸ ವನಂ ಪ್ರವ್ರಜೇತ್ಯುಕ್ತೋ ಬಾಢಮಿತ್ಯೇವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ৷৷2.12.85৷৷
ಪುತ್ರಃ (my) son, ಮಾಂ ಪ್ರತಿ about me, ದ್ವಿತೀಯಮ್ second, ವಚನಮ್ word, ಭಾಷಿತುಮ್ to say, ನಾಲಮ್ is not able, ವನಂ ವ್ರಜ go to the forest, ಇತಿ in this way, ಉಕ್ತಃ if told, ಸಃ he, ಬಾಢಮ್ ಇತ್ಯೇವ Certainly so, ವಕ್ಷ್ಯತಿ will say.
My son Rama will not say a second word to me, if I tell him 'Go to the forest'.He will say, 'Certainly so'.
ಯದಿ ಮೇ ರಾಘವಃ ಕುರ್ಯಾದ್ವನಂ ಗಚ್ಛೇತಿ ಚೋದಿತಃ.
ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ಪ್ರಿಯಂ ಮೇ ಸ್ಯಾನ್ನ ತು ವತ್ಸಃ ಕರಿಷ್ಯತಿ৷৷2.12.86৷৷
ಪ್ರತಿಕೂಲಂ ಪ್ರಿಯಂ ಮೇ ಸ್ಯಾನ್ನ ತು ವತ್ಸಃ ಕರಿಷ್ಯತಿ৷৷2.12.86৷৷
ರಾಘವಃ descendant of the Raghus (Rama), ವನಂ to the forest, ಗಚ್ಛ go, ಇತಿ like that, ಚೋದಿತಃ urged, ಮೇ to me, ಪ್ರತಿಕೂಲಂ contrary, ಕುರ್ಯಾತ್ ಯದಿ if he does, ತತ್ that, ಮೇ for me, ಪ್ರಿಯಂ ಸ್ಯಾತ್ will be welcome, ವತ್ಸಃ ತು but my son, ನ ಕರಿಷ್ಯತಿ will not do.
If this scion of the Raghu race (Rama) urged to go to the forest acts against my order, it will be welcome but my son will not do it.
ಶುದ್ಧಭಾವೋ ಹಿ ಭಾವಂ ಮೇ ನ ತು ಜ್ಞಾಸ್ಯತಿ ರಾಘವಃ৷৷2.12.87৷৷
ಸ ವನಂ ಪ್ರಬ್ರಜೇ ತ್ಯುಕ್ತೋ ಬಾಢ ಮಿತ್ಯೇವ ವಕ್ಷಯತಿ.
ಸ ವನಂ ಪ್ರಬ್ರಜೇ ತ್ಯುಕ್ತೋ ಬಾಢ ಮಿತ್ಯೇವ ವಕ್ಷಯತಿ.
ಶುದ್ಧಭಾವಃ pure in thought, ರಾಘವಃ descendant of the Raghus (Rama), ಮೇ my, ಭಾವಂ ತು intention, ನ ಜ್ಞಾಸ್ಯತಿ ಹಿ will not know, ಸಃ he, ವನಂ to the forest, ಪ್ರವ್ರಜ go into exile, ಇತಿ thus, ಉಕ್ತಃ said by me, ಬಾಢಮ್ ಇತಿ ಏವ certainly so, ವಕ್ಷ್ಯತಿ he will say.
The descendant of the Raghus (Rama) who is pure in thought will not come to know my intention. Therefore if I tell him 'Go to the forest,' he will say, 'Certainly so'.
ರಾಘವೇ ಹಿ ವನಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ ಧಿಕ್ಕೃತಮ್৷৷2.12.88৷৷
ಮೃತ್ಯುರಕ್ಷಮಣೀಯಂ ಮಾಂ ನಯಿಷ್ಯತಿ ಯಮಕ್ಷಯಮ್.
ಮೃತ್ಯುರಕ್ಷಮಣೀಯಂ ಮಾಂ ನಯಿಷ್ಯತಿ ಯಮಕ್ಷಯಮ್.
ರಾಘವೇ the scion of the Raghu dynasty (Rama), ವನಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ reaches the forest, ಸರ್ವಲೋಕಸ್ಯ for the entire world, ಧಿಕ್ಕೃತಮ್ contemptible, ಅಕ್ಷಮಣೀಯಮ್ unpardonable, ಮಾಮ್ me, ಮೃತ್ಯುಃ death, ಯಮಕ್ಷಯಮ್ to the abode of death, ನಯಿಷ್ಯತಿ will conduct.
If Rama goes to the forest, the god of death will conduct me to his abode, for condemned by the entire world, I shall not be forgiven (even by Yama).
ಮೃತೇ ಮಯಿ ಗತೇ ರಾಮೇ ವನಂ ಮನುಜಪುಙ್ಗವೇ৷৷2.12.89৷৷
ಇಷ್ಟೇ ಮಮ ಜನೇ ಶೇಷೇ ಕಿಂ ಪಾಪಂ ಪ್ರತಿಪತ್ಸ್ಯಸೇ.
ಇಷ್ಟೇ ಮಮ ಜನೇ ಶೇಷೇ ಕಿಂ ಪಾಪಂ ಪ್ರತಿಪತ್ಸ್ಯಸೇ.
ಮನುಜಪುಙ್ಗವೇ eminent among men, ರಾಮೇ Rama, ವನಂ ಗತೇ after he has gone to the forest, ಮಯಿ when I, ಮೃತೇ having been dead, ಶೇಷೇ the remaining, ಮಮ ಇಷ್ಟೇ ಜನೇ when my well-wishers, ಕಿಮ್ what, ಪಾಪಮ್ harmful acts, ಪ್ರತಿಪತ್ಸ್ಯಸೇ you are thinking of.
With me dead and Rama, the best among men, banished, what harmful acts are you contemplating against my well-wishers?
ಕೌಶಲ್ಯಾ ಮಾಂ ಚ ರಾಮಂ ಚ ಪುತ್ರೌ ಚ ಯದಿ ಹಾಸ್ಯತಿ৷৷2.12.90৷৷
ದುಃಖಾನ್ಯಸಹತೀ ದೇವೀ ಮಾಮೇವಾನುಮರಿಷ್ಯತಿ.
ದುಃಖಾನ್ಯಸಹತೀ ದೇವೀ ಮಾಮೇವಾನುಮರಿಷ್ಯತಿ.
ದೇವೀ ಕೌಶಲ್ಯಾ queen Kausalya, ಮಾಂ ಚ me also, ರಾಮಂ ಚ Rama also, ಪುತ್ರೌ ಚ sons Lakshmana
and Satrughna, ಹಾಸ್ಯತಿ ಯದಿ if she loses, ದುಃಖಾನಿ grief, ಅಸಹತೀ unable to bear, ಮಾಮೇವ me
only, ಅನುಮರಿಷ್ಯತಿ will, following me, die.
If queen Kausalya loses me, Rama, Lakshmana and Satrughna will follow me into death, unable to bear the grief.
ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಚ ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಚ ಮಾಂ ಚ ಪುತ್ರೈಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ಸಹ৷৷2.12.91৷৷
ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ನರಕೇ ಸಾ ತ್ವಂ ಕೈಕೇಯಿ! ಸುಖಿತಾ ಭವ.
ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ನರಕೇ ಸಾ ತ್ವಂ ಕೈಕೇಯಿ! ಸುಖಿತಾ ಭವ.
ಕೈಕೇಯಿ O Kaikeyi, ಕೌಶಲ್ಯಾಂ ಚ Kausalya, ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಚ Sumitra, ತ್ರಿಭಿಃ three, ಪುತ್ರೈಃ ಸಹ along with sons, ಮಾಂ ಚ with me, ನರಕೇ into hell, ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ having thrown, ಸಾ ತ್ವಮ್ such you are, ಸುಖಿತಾ ಭವ be happy.
O Kaikeyi! consign Kausalya, Sumitra, me and my three sons into hell and be happy.
ಮಯಾ ರಾಮೇಣ ಚ ತ್ಯಕ್ತಂ ಶಾಶ್ವತಂ ಸತ್ಕೃತಂ ಗುಣೈಃ৷৷2.12.92৷৷
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಮಕ್ಷೋಭ್ಯಮಾಕುಲಂ ಪಾಲಯಿಷ್ಯಸಿ.
ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಮಕ್ಷೋಭ್ಯಮಾಕುಲಂ ಪಾಲಯಿಷ್ಯಸಿ.
ಮಯಾ by me, ರಾಮೇಣ ಚ by Rama, ತ್ಯಕ್ತಮ್ abandoned, ಶಾಶ್ವತಮ್ divine, ಗುಣೈಃ with virtues, ಸತ್ಕೃತಮ್ worshipped, ಅಕ್ಷೋಭ್ಯಮ್ undisturbed, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲಮ್ Ikshvaku race, ಆಕುಲಮ್ afflicted with grief, ಪಾಲಯಿಷ್ಯಸಿ will rule.
You will rule undisturbed the Ikshvaku race honoured for its divine virtues. Now abandoned by me and Rama it will be afflicted with grief.
ಪ್ರಿಯಂ ಚೇದ್ಭರತಸ್ಯೈತದ್ರಾಮಪ್ರವ್ರಾಜನಂ ಭವೇತ್৷৷2.12.93৷৷
ಮಾ ಸ್ಮ ಮೇ ಭರತಃ ಕಾರ್ಷೀತ್ಪ್ರೇತಕೃತ್ಯಂ ಗತಾಯುಷಃ.
ಮಾ ಸ್ಮ ಮೇ ಭರತಃ ಕಾರ್ಷೀತ್ಪ್ರೇತಕೃತ್ಯಂ ಗತಾಯುಷಃ.
ತತ್ this, ರಾಮಪ್ರವ್ರಾಜನಮ್ Rama's exile, ಭರತಸ್ಯ Bharata's, ಪ್ರಿಯಂ ಭವೇತ್ ಚೇತ್ if it is to his liking, ಗತಾಯುಷಃ after cessation of my life, ಮೇ to me, ಭರತಃ Bharata, ಪ್ರೇತಕೃತ್ಯಮ್ funeral rites, ಮಾ ಸ್ಮ ಕಾರ್ಷೀತ್ let him not perform.
If Rama's exile is approved by Bharata, then let him not perform my funeral rites after my death.
ಹನ್ತಾನಾರ್ಯೇ! ಮಮಾಮಿತ್ರೇ! ಸಕಾಮಾ ಭವ ಕೈಕಯಿ৷৷2.12.94৷৷
ಮೃತೇ ಮಯಿ ಗತೇ ರಾಮೇ ವನಂ ಪುರುಷಪುಙ್ಗವೇ.
ಸೇದಾನೀಂ ವಿಧವಾ ರಾಜ್ಯಂ ಸಪುತ್ರಾ ಕಾರಯಿಷ್ಯಸಿ৷৷2.12.95৷৷
ಮೃತೇ ಮಯಿ ಗತೇ ರಾಮೇ ವನಂ ಪುರುಷಪುಙ್ಗವೇ.
ಸೇದಾನೀಂ ವಿಧವಾ ರಾಜ್ಯಂ ಸಪುತ್ರಾ ಕಾರಯಿಷ್ಯಸಿ৷৷2.12.95৷৷
ಹನ್ತ What a calamity, ಮಮ ಅಮಿತ್ರೇ O enemy of mine! ಅನಾರ್ಯೇ O wicked one! ಕೈಕಯಿ Kaikeyi, ಸಕಾಮಾ with desires fulfilled, ಭವ become, ಪುರುಷಪುಙ್ಗವೇ foremost of men, ರಾಮೇ Rama, ವನಂಗತೇ after he leaves for the forest, ಮಯಿ when I, ಮೃತೇ am dead, ವಿಧವಾ a widow, ಸಪುತ್ರಾ with your son, ಸಾ such as you, ಇದಾನೀಮ್ now, ರಾಜ್ಯಂ ಕಾರಯಿಷ್ಯಸಿ you will rule the kingdom.
O my enemy, O wicked Kaikeyi, after Rama, the foremost of men, has left for the forest your desires will be fulfilled. And after my death, you as a widow along with your son will rule the kingdom.
ತ್ವಂ ರಾಜಪುತ್ರೀವಾದೇನ ನ್ಯವಸೋ ಮಮ ವೇಶ್ಮನಿ.
ಅಕೀರ್ತಿಶ್ಚಾತುಲಾ ಲೋಕೇ ಧ್ರುವಃ ಪರಿಭವಶ್ಚ ಮೇ৷৷2.12.96৷৷
ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಚಾವಜ್ಞಾ ಯಥಾ ಪಾಪಕೃತಸ್ತಥಾ.
ಅಕೀರ್ತಿಶ್ಚಾತುಲಾ ಲೋಕೇ ಧ್ರುವಃ ಪರಿಭವಶ್ಚ ಮೇ৷৷2.12.96৷৷
ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಚಾವಜ್ಞಾ ಯಥಾ ಪಾಪಕೃತಸ್ತಥಾ.
ತ್ವಮ್ you, ರಾಜಪುತ್ರೀವಾದೇನ in the name of a princess, ಮಮ ವೇಶ್ಮನಿ in my palace, ನ್ಯವಸಃ you lived, ಮೇ to me, ಲೋಕೇ in the world, ಅತುಲಾ unparalleled, ಅಕೀರ್ತಿಃ dishonour, ಪರಿಭವಶ್ಚ disgrace, ಧ್ರುವಃ certainty, ಪಾಪಕೃತಃ one who has committed sinful acts, ಯಥಾ as, ತಥಾ so, ಸರ್ವಭೂತೇಷು in all living beings, ಅವಜ್ಞಾ contempt.
You lived in my palace under the name of a princess. You have brought me, for sure, unparalleled dishonour and disgrace. Everybody will look upon me with contempt as if I have committed a sinful act.
ಕಥಂ ರಥೈರ್ವಿಭುರ್ಯಾತ್ವಾ ಗಜಾಶ್ವೈಶ್ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ৷৷2.12.97৷৷
ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ರಾಮೋ ಮಹಾರಣ್ಯೇ ವತ್ಸೋ ಮೇ ವಿಚರಿಷ್ಯತಿ.
ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ರಾಮೋ ಮಹಾರಣ್ಯೇ ವತ್ಸೋ ಮೇ ವಿಚರಿಷ್ಯತಿ.
ಮೇ ವತ್ಸಃ my son, ರಾಮಃ Rama, ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ often, ವಿಭುಃ as prince, ರಥೈಃ on chariots, ಗಜಾಶ್ವೈಃ ಚ on elephants and horses, ಯಾತ್ವಾ riding, ಮಹಾರಣ್ಯೇ in the wilderness, ಪದ್ಭ್ಯಾಮ್ on foot, ಕಥಮ್ how, ವಿಚರಿಷ್ಯತಿ will roam.
How will my son, Rama, who used to ride on chariots, elephants and horses roam the wilderness barefoot?
ಯಸ್ಯ ತ್ವಾಹಾರಸಮಯೇ ಸೂದಾಃ ಕುಣ್ಡಲಧಾರಿಣಃ৷৷2.12.98৷৷
ಅಹಂಪೂರ್ವಾಃ ಪಚನ್ತಿ ಸ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಪಾನಭೋಜನಮ್.
ಸ ಕಥನ್ನು ಕಷಾಯಾಣಿ ತಿಕ್ತಾನಿ ಕಟುಕಾನಿ ಚ৷৷2.12.99৷৷
ಭಕ್ಷಯನ್ವನ್ಯಮಾಹಾರಂ ಸುತೋ ಮೇ ವರ್ತಯಿಷ್ಯತಿ.
ಅಹಂಪೂರ್ವಾಃ ಪಚನ್ತಿ ಸ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಪಾನಭೋಜನಮ್.
ಸ ಕಥನ್ನು ಕಷಾಯಾಣಿ ತಿಕ್ತಾನಿ ಕಟುಕಾನಿ ಚ৷৷2.12.99৷৷
ಭಕ್ಷಯನ್ವನ್ಯಮಾಹಾರಂ ಸುತೋ ಮೇ ವರ್ತಯಿಷ್ಯತಿ.
ಯಸ್ಯ whose, ಆಹಾರಸಮಯೇ at the time of taking food, ಕುಣ್ಡಲಧಾರಿಣಃ wearing ear-rings, ಸೂದಾಃ cooks, ಅಹಂಪೂರ್ವಾಃ proudly, ಪ್ರಶಸ್ತಮ್ enough, ಪಾನಭೋಜನಮ್ food and beverages, ಪಚನ್ತಿ ಸ್ಮ used to
prepare, ಸಃ he, ಮೇ ಸುತಃ my son, ಕಷಾಯಾಣಿ astringent, ತಿಕ್ತಾನಿ pungent, ಕಟುಕಾನಿ bitter, ವನ್ಯಮ್ ಆಹಾರಮ್ wild fruits and roots, ಭಕ್ಷಯನ್ eating, ಕಥಮ್ how, ವರ್ತಯಿಷ್ಯತಿ ನು will exist.
How will my son for whom the cooks with kundalas in their ears used to proudly prepare enough food and beverages subsist on astringent, pungent, bitter wild fruits and roots?
ಮಹಾರ್ಹವಸ್ತ್ರಸಂವೀತೋ ಭೂತ್ವಾ ಚಿರಸುಖೋಷಿತಃ৷৷2.12.100৷৷
ಕಾಷಾಯಪರಿಧಾನಸ್ತು ಕಥಂ ಭೂಮೌನಿವತ್ಸ್ಯತಿ.
ಕಾಷಾಯಪರಿಧಾನಸ್ತು ಕಥಂ ಭೂಮೌನಿವತ್ಸ್ಯತಿ.
ಮಹಾರ್ಹವಸ್ತ್ರ ಸಂವೀತಃ ಭೂತ್ವಾ wearing costly apparels, ಚಿರಸುಖೋಷಿತಃ having enjoyed comforts for a long time, ಕಾಷಾಯಪರಿಧಾನಃ wearing saffron robes, ಕಥಂ ವಾ how, ಭೂಮೌ on the ground, ನಿವತ್ಸ್ಯತಿ dwell (sleep)
How will he who was habituated to wearing expensive apparels and to (royal) comforts over a long period of time live (sleep) on the ground, putting on saffron
robes?
ಕಸ್ಯೈತದ್ಧಾರುಣಂ ವಾಕ್ಯಮೇವಂವಿಧಮಚಿನ್ತಿತಮ್৷৷2.12.101৷৷
ರಾಮಸ್ಯಾರಣ್ಯಗಮನಂ ಭರತಸ್ಯಾಭಿಷೇಚನಮ್.
ರಾಮಸ್ಯಾರಣ್ಯಗಮನಂ ಭರತಸ್ಯಾಭಿಷೇಚನಮ್.
ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ಅರಣ್ಯಗಮನಮ್ departure for the forest, ಭರತಸ್ಯ Bharata's, ಅಭಿಷೇಚನಮ್ installation, ಏವಂವಿಧಮ್ in this way, ಏತತ್ this, ದಾರುಣಮ್ dreadful, ಅಚಿನ್ತಿತಮ್ inconceivable, ವಾಕ್ಯಮ್ words, ಕಸ್ಯ whose?
Whose are these dreadful words, this inconceivable plan of Rama's exilement and Bharata's enthronement?
ಧಿಗಸ್ತು ಯೋಷಿತೋ ನಾಮ ಶಠಾ ಸ್ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಸ್ಸದಾ.
ನ ಬ್ರವೀಮಿ ಸ್ತ್ರಿಯ ಸ್ಸರ್ವಾ ಭರತಸ್ಯೈವ ಮಾತರಮ್৷৷2.12.102৷৷
ನ ಬ್ರವೀಮಿ ಸ್ತ್ರಿಯ ಸ್ಸರ್ವಾ ಭರತಸ್ಯೈವ ಮಾತರಮ್৷৷2.12.102৷৷
ಯೋಷಿತಃ ನಾಮ woman means, ಶಠಾಃ secretly doing harm to others, ಸದಾ always, ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಃ
self-seeker, ಧಿಕ್ ಅಸ್ತು shame, ಸರ್ವಾಃ all, ಸ್ತ್ರಿಯಃ women, ನ ಬ್ರವೀಮಿ I do not say, ಭರತಸ್ಯ Bharatha's, ಮಾತರಮ್ ಏವ mother alone.
A woman means one who secretly harms others. This is shameful indeed. They always seek selfish interests. I do not say this of all women, only of Bharata's mother.
ಅನರ್ಥಭಾವೇರ್ಥಪರೇ! ನೃಶಂಸೇ ಮಮಾನುತಾಪಾಯ ನಿವಿಷ್ಟಭಾವೇ!.
ಕಿಮಪ್ರಿಯಂ ಪಶ್ಯಸಿ ಮನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಹಿತಾನುಕಾರಿಣ್ಯಥವಾಪಿ ರಾಮೇ৷৷2.12.103৷৷
ಕಿಮಪ್ರಿಯಂ ಪಶ್ಯಸಿ ಮನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಹಿತಾನುಕಾರಿಣ್ಯಥವಾಪಿ ರಾಮೇ৷৷2.12.103৷৷
ಅನರ್ಥಭಾವೇ O malicious one, ಅರ್ಥಪರೇ O covetous one! ನೃಶಂಸೇ O cruel one! ಮಮ my, ಅನುತಾಪಾಯ for tormenting, ನಿವಿಷ್ಟಭಾವೇ having firm intention, ಮನ್ನಿಮಿತ್ತಮ್ for my sake, ಕಿಮ್ what, ಅಪ್ರಿಯಮ್ wrong, ಅಥವಾಪಿ rather, ಹಿತಾನುಕಾರಿಣಿ devoted to the welfare of others, ರಾಮೇ in Rama, ಪಶ್ಯಸಿ are seeing?
O malicious one, O covetous one, O cruel one, O woman determined to torment
me, what fault have you seen in Rama who is always devoted to the welfare of others?
ಪರಿತ್ಯಜೇಯುಃ ಪಿತರೋ ಹಿ ಪುತ್ರಾನ್ಭಾರ್ಯಾಃ ಪತೀಂಶ್ಚಾಪಿ ಕೃತಾನುರಾಗಾಃ.
ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಹಿ ಸರ್ವಂ ಕುಪಿತಂ ಜಗತ್ಸ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ರಾಮಂ ವ್ಯಸನೇ ನಿಮಗ್ನಮ್৷৷2.12.104৷৷
ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಹಿ ಸರ್ವಂ ಕುಪಿತಂ ಜಗತ್ಸ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ರಾಮಂ ವ್ಯಸನೇ ನಿಮಗ್ನಮ್৷৷2.12.104৷৷
ವ್ಯಸನೇ in adversity, ನಿಮಗ್ನಮ್ plunged, ರಾಮಮ್ Rama, ದೃಷ್ಟ್ವೈವ on seeing, ಪಿತರಃ fathers, ಪುತ್ರಾನ್ their sons, ಪರಿತ್ಯಜೇಯುಃ will abandon, ಕೃತಾನುರಾಗಾಃ affectionate, ಭಾರ್ಯಾಃ wives, ಪತೀಂಶ್ಚಾಪಿ (will abandon) also husbands, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ the whole, ಜಗತ್ world, ಸರ್ವಮ್ completely, ಕುಪಿತಂ ಸ್ಯಾತ್ will be inflamed.
This entire world will be inflamed to see Rama plunged in adversity. Fathers will abandon their sons. Wives, attached to their husbands, will forsake them.
ಅಹಂ ಪುನರ್ದೇವಕುಮಾರರೂಪಮಲಙ್ಕೃತಂ ತಂ ಸುತಮಾವ್ರಜನ್ತಮ್.
ನನ್ದಾಮಿ ಪಶ್ಯನ್ನಪಿ ದರ್ಶನೇನ ಭವಾಮಿ ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ಚ ಪುನರ್ಯುವೇವ৷৷2.12.105৷৷
ನನ್ದಾಮಿ ಪಶ್ಯನ್ನಪಿ ದರ್ಶನೇನ ಭವಾಮಿ ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ಚ ಪುನರ್ಯುವೇವ৷৷2.12.105৷৷
ಅಹಂ ಪುನಃ again on my part, ದೇವಕುಮಾರರೂಪಮ್ handsome like the son of a god, ಅಲಙ್ಕೃತಮ್ adorned, ತಂ ಸುತಮ್ that son, ಆವ್ರಜನ್ತಮ್ while coming (towards me), ಪಶ್ಯನ್ while looking at, ದರ್ಶನೇನಾಪಿ even on his appearance, ನನ್ದಾಮಿ I rejoice, ದೃಷ್ಟ್ವಾ having seen, ಪುನಃ again, ಯುವೇವ like a youth, ಭವಾಮಿ ಚ I shall also become.
When I see my son, handsome and well-adorned like the son of a celestial deity, coming towards me, I rejoice. Even his very sight makes me grow young again.
ವಿನಾಪಿ ಸೂರ್ಯೇಣ ಭವೇತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿರವರ್ಷತಾ ವಜ್ರಧರೇಣ ವಾಪಿ.
ರಾಮಂ ತು ಗಚ್ಛನ್ತಮಿತ ಸ್ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಜೀವೇನ್ನ ಕಶ್ಚಿತ್ತ್ವಿತಿ ಚೇತನಾ ಮೇ৷৷2.12.106৷৷
ರಾಮಂ ತು ಗಚ್ಛನ್ತಮಿತ ಸ್ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಜೀವೇನ್ನ ಕಶ್ಚಿತ್ತ್ವಿತಿ ಚೇತನಾ ಮೇ৷৷2.12.106৷৷
ಸೂರ್ಯೇಣ ವಿನಾಪಿ even without the Sun, ವಜ್ರಧರೇಣ by Indra, wielder of the thunderbolt, ಅವರ್ಷತಾ ವಾಪಿ while not raining also, ಪ್ರವೃತ್ತಿ: activity, ಭವೇತ್ can happen, ತು but, ಇತಃ from here, ಗಚ್ಛನ್ತಮ್ while departing, ರಾಮಮ್ Rama, ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ having seen, ಕಶ್ಚಿತ್ any one, ನ ಜೀವೇತ್ will not live. ಇತಿ this one, ಮೇ ಚೇತನಾ is my conviction.
Nature's activity will continue even without the Sun or even if Indra, wielder of the thunderbolt, sends no rain but none will live to see Rama departing to the forest. This is my conviction.
ವಿನಾಶಕಾಮಾಮಹಿತಾಮಮಿತ್ರಾಮಾವಾಸಯಂ ಮೃತ್ಯುಮಿವಾತ್ಮನಸ್ತ್ವಾಮ್.
ಚಿರಂ ಬತಾಙ್ಕೇನ ಧೃತಾಸಿ ಸರ್ಪೀ ಮಹಾವಿಷಾ ತೇನ ಹತೋಸ್ಮಿ ಮೋಹಾತ್৷৷2.12.107৷৷
ಚಿರಂ ಬತಾಙ್ಕೇನ ಧೃತಾಸಿ ಸರ್ಪೀ ಮಹಾವಿಷಾ ತೇನ ಹತೋಸ್ಮಿ ಮೋಹಾತ್৷৷2.12.107৷৷
ವಿನಾಶಕಾಮಾಮ್ wishing my destruction, ಅಹಿತಾಮ್ wishing harm, ಅಮಿತ್ರಾಮ್ like an enemy, ತ್ವಾಮ್ you, ಆತ್ಮನಃ I, ಮೃತ್ಯುಮಿವ like death, ಅವಾಸಯಮ್ sheltered! ಮಹಾವಿಷಾ highly posionous, ಸರ್ಪೀ female snake, ಚಿರಮ್ for a long time, ಅಙ್ಕೇನ on the lap, ಧೃತಾಸಿ were carried, ತೇನ for that reason, ಮೋಹಾತ್ with delusion, ಹತಃ ಅಸ್ಮಿ I am being ruined.
Alas! I carried all along on my lap a highly poisonous female snake I gave you shelter while you were like death .This delusion is the cause of my ruin.You were my enemy. You wished me harm. You wished my destruction.
ಮಯಾ ಚ ರಾಮೇಣ ಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಪ್ರಶಾಸ್ತು ಹೀನೋ ಭರತಸ್ತ್ವಯಾ ಸಹ.
ಪುರಂ ಚ ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಚ ನಿಹತ್ಯ ಬಾನ್ಧವಾನ್ ಮಮಾಹಿತಾನಾಂ ಚ ಭವಾಭಿಹರ್ಷಿಣೀ৷৷2.12.108৷৷
ಪುರಂ ಚ ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಚ ನಿಹತ್ಯ ಬಾನ್ಧವಾನ್ ಮಮಾಹಿತಾನಾಂ ಚ ಭವಾಭಿಹರ್ಷಿಣೀ৷৷2.12.108৷৷
ಭರತಃ Bharata, ಮಯಾ from me, ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಚ together with Lakshmana, ರಾಮೇಣ with Rama, ಹೀನಃ devoid, ತ್ವಯಾ ಸಹ with you, ಬಾನ್ಧವಾನ್ relatives, ನಿಹತ್ಯ after slaying, ಪುರಂ ಚ the city, ರಾಷ್ಟ್ರಂ ಚ the kingdom, ಪ್ರಶಾಸ್ತು he may rule, ಮಮ my, ಅಹಿತಾನಾಮ್ of the foes, ಅಭಿಹರ್ಷಿಣೀ causing delight, ಭವ become.
With Rama and Lakshmana withdrawn from me, my kinsmen killed, let Bharata along with you rule the city and the kingdom causing delight to my enemies.
ನೃಶಂಸವೃತ್ತೇ ವ್ಯಸನಪ್ರಹಾರಿಣಿ ಪ್ರಸಹ್ಯ ವಾಕ್ಯಂ ಯದಿಹಾದ್ಯ ಭಾಷಸೇ.
ನ ನಾಮ ತೇ ಕೇನ ಮುಖಾತ್ಪತನ್ತ್ಯಧೋ ವಿಶೀರ್ಯಮಾಣಾ ದಶನಾ ಸ್ಸಹಸ್ರಧಾ৷৷2.12.109৷৷
ನ ನಾಮ ತೇ ಕೇನ ಮುಖಾತ್ಪತನ್ತ್ಯಧೋ ವಿಶೀರ್ಯಮಾಣಾ ದಶನಾ ಸ್ಸಹಸ್ರಧಾ৷৷2.12.109৷৷
ನೃಶಂಸವೃತ್ತೇ cruel-natured one, ವ್ಯಸನಪ್ರಹಾರಿಣಿ striking one while in difficulties, ಅದ್ಯ now, ಪ್ರಸಹ್ಯ್
forcibly, ಯತ್ ವಾಕ್ಯಮ್ which words, ಭಾಷಸೇ you are speaking (with that), ತೇ your, ಮುಖಾತ್ from face, ದಶನಾಃ teeth, ಸಹಸ್ರಧಾ in thousand fragments, ವಿಶೀರ್ಯಮಾಣಾಃ broken to pieces, ಕೇನ why, ಅಧಃ to the ground, ನ ನಾಮ ಪತನ್ತಿ why are they not falling.
O cruel-hearted woman, you strike one in adversity. Why are your teeth with which you are now speaking (such harsh words) do not fall to the ground, broken into a thousand fragments?
ನ ಕಿಞ್ಚಿದಾಹಾಹಿತಮಪ್ರಿಯಂ ವಚೋ ನ ವೇತ್ತಿ ರಾಮಃ ಪರುಷಾಣಿ ಭಾಷಿತುಮ್.
ಕಥನ್ನು ರಾಮೇ ಹ್ಯಭಿರಾಮವಾದಿನಿ ಬ್ರವೀಷಿ ದೋಷಾನ್ಗುಣನಿತ್ಯಸಮ್ಮತೇ৷৷2.12.110৷৷
ಕಥನ್ನು ರಾಮೇ ಹ್ಯಭಿರಾಮವಾದಿನಿ ಬ್ರವೀಷಿ ದೋಷಾನ್ಗುಣನಿತ್ಯಸಮ್ಮತೇ৷৷2.12.110৷৷
ರಾಮಃ Rama, ಕಿಞ್ಚಿತ್ even a little, ಅಹಿತಮ್ harmful, ಅಪ್ರಿಯಮ್ unkind, ವಚಃ words, ನ ಆಹ does not speak, ಪರುಷಾಣಿ harsh, ಭಾಷಿತುಮ್ to speak, ನ ವೇತ್ತಿ does not know, ಅಭಿರಾಮವಾದಿನಿ one who talks pleasingly, ಗುಣನಿತ್ಯಸಮ್ಮತೇ in a man who is always honoured for his virtues, ರಾಮೇ in Rama, ದೋಷಾನ್ faults, ಕಥಂ ನು how, ಬ್ರವೀಷಿ are you telling?
How do you find fault with Rama who does not utter even one harmful or unpalatable word, who does not know how to use harsh words, and who speaks pleasingly and who is always honoured for his virtues?
ಪ್ರತಾಮ್ಯ ವಾ ಪ್ರಜ್ವಲ ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯ ವಾ ಸಹಸ್ರಶೋ ವಾ ಸ್ಫುಟಿತಾ ಮಹೀಂ ವ್ರಜ.
ನ ತೇ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ವಚ ಸ್ಸುದಾರುಣಂ ಮಮಾಹಿತಂ ಕೇಕಯರಾಜಪಾಂಸನಿ৷৷2.12.111৷৷
ನ ತೇ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ವಚ ಸ್ಸುದಾರುಣಂ ಮಮಾಹಿತಂ ಕೇಕಯರಾಜಪಾಂಸನಿ৷৷2.12.111৷৷
ಕೇಕಯರಾಜಪಾಂಸನಿ O obloquy on the house of Kekaya, ಪ್ರತಾಮ್ಯ ವಾ grieve, ಪ್ರಜ್ವಲ ವಾ or get burnt (in the fire), ಪ್ರಣಶ್ಯ ವಾ or get destroyed, ಸಹಸ್ರಶಃ into thousand pieces, ಸ್ಪುಟಿತಾ broken, ಮಹೀಮ್ the earth, ವ್ರಜ ವಾ reach, ಸುದಾರುಣಮ್ terrible, ಮಮ me, ಅಹಿತಮ್ harmful, ತೇ your, ವಚಃ words, ನ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ I will not do.
O obloquy on the house of Kekaya, you may grieve or burn yourself in the fire, or get destroyed. Even if you fall down on earth broken into a thousand pieces I will not act on your terrible, harmful words.
ಕ್ಷುರೋಪಮಾಂ ನಿತ್ಯಮಸತ್ಪ್ರಿಯಂವದಾಂ ಪ್ರದುಷ್ಟಭಾವಾಂ ಸ್ವಕುಲೋಪಘಾತಿನೀಮ್.
ನ ಜೀವಿತುಂ ತ್ವಾಂ ವಿಷಹೇಮನೋರಮಾಂ ದಿಧಕ್ಷಮಾಣಾಂ ಹೃದಯಂ ಸಬನ್ಧನಮ್৷৷2.12,112৷৷
ನ ಜೀವಿತುಂ ತ್ವಾಂ ವಿಷಹೇಮನೋರಮಾಂ ದಿಧಕ್ಷಮಾಣಾಂ ಹೃದಯಂ ಸಬನ್ಧನಮ್৷৷2.12,112৷৷
ಕ್ಷುರೋಪಮಾಮ್ like a knife, ನಿತ್ಯಮ್ always, ಅಸತ್ಪ್ರಿಯಂವದಾಮ್ speaking pleasant lies, ಪ್ರದುಷ್ಟಭಾವಾಮ್ wicked-natured lady, ಸ್ವಕುಲೋಪಘಾತಿನೀಮ್ destroyer of your own race, ಅಮನೋರಮಾಮ್ one who does not impress the mind, ಸಬನ್ಧನಮ್ along with all binding, ಹೃದಯಮ್ heart, ದಿಧಕ್ಷಮಾಣಾಮ್ intent on burning, ತ್ವಾಮ್ you, ಜೀವಿತುಮ್ to live, ನ ವಿಷಹೇ cannot tolerate.
You are like a knife. You always speak palatable lies. You are malevolent. You are a destroyer of your own race. You displease the mind. You are intent on burning down all the links of my heart. I cannot bear to see you alive in this world.
ನ ಜೀವಿತಂ ಮೇಸ್ತಿ ಪುನಃಕುತ ಸ್ಸುಖಂ ವಿನಾತ್ಮಜೇನಾತ್ಮವತಃ ಕುತೋ ರತಿಃ.
ಮಮಾಹಿತಂ ದೇವಿ ನ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ಸ್ಪೃಶಾಮಿ ಪಾದಾವಪಿ ತೇ ಪ್ರಸೀದ ಮೇ৷৷2.12.113৷৷
ಮಮಾಹಿತಂ ದೇವಿ ನ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ಸ್ಪೃಶಾಮಿ ಪಾದಾವಪಿ ತೇ ಪ್ರಸೀದ ಮೇ৷৷2.12.113৷৷
ಆತ್ಮಜೇನ ವಿನಾ without my son (Rama), ಮೇ for me, ಜೀವಿತಮ್ life, ನಾಸ್ತಿ does not exist, ಪುನಃ again, ಸುಖಮ್ happiness, ಕುತಃ from where, ಆತ್ಮವತಃ of a self-respecting man like me, ರತಿಃ pleasure, ದೇವಿ O queen, ಮಮ my, ಅಹಿತಮ್ harmful act, ಕರ್ತುಮ್ to do, ನ ಅರ್ಹಸಿ does not behove you, ತೇ your, ಪಾದೌ feet, ಸ್ಪೃಶಾಮ್ಯಪಿ will touch also, ಮೇ in me, ಪ್ರಸೀದ show favour.
There is no life for me without my son (Rama). What to speak of happiness again? Where is pleasure for a self-respecting man like me? O queen, it does not behove you to do this harmful act. I will touch your feet. Show pity on me.
ಸ ಭೂಮಿಪಾಲೋ ವಿಲಪನ್ನನಾಥವತ್ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಗೃಹೀತೋ ಹೃದಯೇತಿಮಾತ್ರಯಾ.
ಪಪಾತ ದೇವ್ಯಾಶ್ಚರಣೌ ಪ್ರಸಾರಿತಾವುಭಾವಸಮ್ಸ್ಪೃಶ್ಯ ಯಥಾತುರಸ್ತಥಾ৷৷2.12.114৷৷
ಪಪಾತ ದೇವ್ಯಾಶ್ಚರಣೌ ಪ್ರಸಾರಿತಾವುಭಾವಸಮ್ಸ್ಪೃಶ್ಯ ಯಥಾತುರಸ್ತಥಾ৷৷2.12.114৷৷
ಅತಿಮಾತ್ರಯಾ exceeding the limit of respect, ಸ್ತ್ರಿಯಾ by a woman, ಹೃದಯೇ in the heart, ಗೃಹೀತಃ having grasped, ಸಃ that, ಭೂಮಿಪಾಲಃ king, ಅನಾಥವತ್ like an orphan, ವಿಲಪನ್ wailing, ಪ್ರಸಾರಿತೌ stretched apart, ದೇವ್ಯಾಃ the queens, ಚರಣೌ both feet, ಅಸಮ್ಸ್ಪೃಶ್ಯ (ಅಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ) without touching (without reaching), ಆತುರಃ sick, ಯಥಾ as, ತಥಾ so, ಪಪಾತ fell down.
The king, with his heart in the grip of a woman, wailing like an orphan tried to reach her feet, exceeding the limit of self-respect but, unable to touch them as she pulled
them apart, he collapsed like a sick man.
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ದ್ವಾದಶಸ್ಸರ್ಗಃ৷৷
Thus ends the twelfth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.