Sloka & Translation

[Rama prays his father to look after his mother with compassion and regard.]

తస్యాం చీరం వసానాయాం నాథవత్యామనాథవత్.

ప్రచుక్రోశ జనస్సర్వో ధిక్త్వాం దశరథం త్వితి৷৷2.38.1৷৷


నాథవత్యామ్ having her husband, తస్యామ్ that Sita, అనాథవత్ like one without a support, చీరమ్ tattered (bark) garment, వసానాయామ్ while wearing, సర్వః జనః all the people, త్వామ్ about you, ధిక్ ఇతి 'fie on you', దశరథమ్ to Dasaratha, ప్రచుక్రోశ shouted.

Beholding Sita who was wearing a bark garment, like one without a support, though having a husband, all the people cried bitterly exclaiming O Dasaratha, fie on you.
తేన తత్ర ప్రణాదేన దుఃఖితస్స మహీపతిః.

చిచ్ఛేద జీవితే శ్రద్ధాం ధర్మే యశసి చాత్మనః৷৷2.38.2৷৷


మహీపతిః that Lord of the earth (king), తత్ర there, తేన ప్రణాదేన by that shout, దుఃఖితః distressed, ఆత్మనః his own, జీవితే in life, ధర్మే in righteousness, శ్రద్ధామ్ faith, చిచ్ఛేద broke.

Hearing that tumult the distressed Dasaratha lost faith in his own life and in his righteousness.
స నిఃశ్వస్యోష్ణమైక్ష్వాక స్తాం భార్యామిదమబ్రవీత్.

కైకేయి కుశచీరేణ న సీతా గన్తుమర్హతి৷৷2.38.3৷৷


సః ఐక్ష్వాకః that descendant of the Ikshvakus (Dasaratha), ఉష్ణమ్ నిఃశ్వస్య heaving hot sighs, భార్యామ్ to his wife (Kaikeyi), ఇదమ్ these words, అబ్రవీత్ he spoke, కైకేయీ O Kaikeyi, సీతా Sita, కుశచీరేణ with kusa garment, గన్తుమ్ to go, నార్హతి is not worthy of.

The descendant of the Ikshvakus (Dasaratha), heaving hot sighs, said to his wife O
Kaikeyi, Sita does not deserve to go (to the forest) in garment of kusa grass.
సుకుమారీ చ బాలా చ సతతం చ సుఖోచితా.

నేయం వనస్య యోగ్యేతి సత్యమాహ గురుర్మమ৷৷2.38.4৷৷


సుకుమారీ చ delicate, బాలా చ young, సతతమ్ always, సుఖోచితా accustomed to comfort, ఇయమ్ she, వనస్య to dwell in the forest, న యోగ్యా is not fit, ఇతి thus, మమ గురుః my preceptor, సత్యమ్ truly, అహ said.

Sita a delicate, young princess accustomed to comforts is not fit to dwell in the forest. This is what my preceptor has truly spoken.
ఇయం హి కస్యాపకరోతి కిఞ్చి-

త్తపస్వినీ రాజవరస్య కన్యా.

యా చీరమాసాద్య జనస్య మధ్యే

స్థితా విసంజ్ఞాశ్రమణీవ కాచిత్৷৷2.38.5৷৷


యా (సా) Sita, చీరమ్ bark garment, ఆసాద్య having received, కాచిత్ obscure one, శ్రమణీవ like a female ascetic, విసంజ్ఞా lost senses, జనస్య మధ్యే amidst people, స్థితా standing, ఇయమ్ this, రాజవరస్య కన్యా daughter of the greatest of kings (Janaka), తపస్వినీ ascetic, కస్య to whom, కిఞ్చిత్ even little, అపకరోతి has done harm?

Sita, daughter of Janaka, the greatest among kings, stands amidst people wearing bark garment like an ascetic with her senses switched off. To whom and what harm has she done?
చీరాణ్యపాస్యాజ్జనకస్య కన్యా

నేయం ప్రతిజ్ఞా మమ దత్తపూర్వా.

యథాసుఖం గచ్ఛతు రాజపుత్రీ

వనం సమగ్రా సహ సర్వరత్నైః৷৷2.38.6৷৷


జనకస్య Janaka's, కన్యా daughter, చీరాణి bark garments, అపాస్య taking off, ఆత్ afterwards, ఇయమ్ this, ప్రతిజ్ఞా promise, మమ to me, దత్తపూర్వా న not given earlier, రాజపుత్రీ princess, సర్వరత్నైః సహ together with jewels, సమగ్రా with all needs, వనమ్ to the forest, యథాసుఖమ్ happily, గచ్ఛతు go.

Let the daughter of Janaka take off her bark garments. This is not the promise I had made to you earlier. Let the princess happily go to the forest adorned with all jewels and with all other necessities.
అజీవనార్హేణ మయా నృశంసా

కృతా ప్రతిజ్ఞా నియమేన తావత్.

తవయా హి బాల్యాత్ ప్రతిపన్నమేతత్

తన్మాం దహేద్వేణుమివాత్మపుష్పమ్৷৷2.38.7৷৷


అజీవనార్హేణ unfit to live, మయా by me, నియమేన with a vow, నృశంసా cruel, ప్రతిజ్ఞా promise, కృతా తావత్ has been made, బాల్యాత్ out of childishness (foolishness), త్వయా by you, ఏతత్ this, ప్రతిపన్నం హి was taken, తత్ that one, వేణుమ్ bamboo, ఆత్మపుష్పమ్ ఇవ like its own flowers, మామ్ me, దహేత్ should burn.

By giving this cruel promise through importunity, I have rendered myself unfit to live. This promise was made as a child's play and it (now) destroys me like a bamboo destroyed by its own flowers.
రామేణ యది తే పాపే! కిఞ్చిత్కృతమశోభనమ్.

అపకారః క ఇహ తే వైదేహ్యా దర్శితోధమే!৷৷2.38.8৷৷


పాపే O sinful woman, అధమే O wretch, రామేణ by Rama, తే to you, కిఞ్చిత్ even a little, అశోభనమ్ unbecoming, కృతం యది has been done, వైదేహ్యా Sita, ఇహ here, తే to you, కః what, అపకారః offence, దర్శితః has been shown.

O sinful woman! O wretch! Rama might have done something unbecoming to you, but what offence has Sita committed?
మృగీవోత్ఫుల్లనయనా మృదుశీలా తపస్వీనీ.

అపకారం కమిహ తే కరోతి జనకాత్మజా৷৷2.38.9৷৷


మృగీవ like a doe, ఉత్ఫుల్లనయనా large-eyed, మృదుశీలా of gentle ways, తపస్వినీ worthy of compassion, జనకాత్మజా daughter of Janaka, ఇహ here, తే to you, కమ్ అపకారమ్ what offence done, కరోతి is doing?

What wrong has the daughter of Janaka large-eyed like a doe, so gentle and worthy of compassion done to you?
నను పర్యాప్త మేతత్తే పాపే రామవివాసనమ్.

కిమేభిః కృపణైర్భూయ: పాతకైరపి తే కృతైః৷৷2.38.10৷৷


పాపే O wicked woman, ఏతత్ this, రామవివాసనమ్ the exile of Rama, తే to you, పర్యాప్తం నను is not enough, భూయః still, కృతైః by those committed, కృపణైః by the wretched, ఏభిః by these, పాతకైరపి sins also, తే to you, కిమ్ why?

Rama's exile, O wicked woman, is enough for you. What are you committing further heinous crimes for?
ప్రతిజ్ఞాతం మయా తావత్ త్వయోక్తం దేవి! శృణ్వతా.

రామం యదభిషేకాయ త్వమిహాగతమబ్రవీః৷৷2.38.11৷৷


దేవి O Devi, అభిషేకాయ for installation, ఇహ here, ఆగతమ్ came, రామమ్ to Rama, త్వమ్ you, అబ్రవీః had spoken, త్వయా by you, ఉక్తమ్ what has been said, శృణ్వతా being heard, మయా by me, తావత్ to that extent, ప్రతిజ్ఞాతమ్ has been promised.

I have heard you, O Devi! speaking to Rama when he came here in connection with
the coronation. I promised you to that extent only.
తత్త్వేతత్సమతిక్రమ్య నిరయం గన్తుమిచ్ఛసి.

మైథిలీమపి యా హి త్వమీక్షసే చీరవాసినీమ్৷৷2.38.12৷৷


యా త్వం such you, తత్ ఏతత్ all that, అతిక్రమ్య having exceeded, మైథిలీం అపి even the princess of Mithila (Sita) also, చీరవాసినీం one wearing bark garment, ఈక్షసే want to see, నిరయం hell, గన్తుం to go, ఇచ్ఛసి wish.

Having exceeded all that, you want to behold Sita in bark garment and thereby, wish for hell.
ఇతీవ రాజా విలపన్మహాత్మా

శోకస్య నాన్తం స దదర్శ కిఞ్చిత్.

భృశాతురత్వాచ్చ పపాత భూమౌ

తేనైవ పుత్రవ్యసనేన మగ్నః৷৷2.38.13৷৷


మహాత్మా noble soul, సః రాజా that king, ఇతీవ thus, విలపన్ while lamenting, శోకస్య grief's, కిఞ్చిత్ even a little, అన్తమ్ end, న దదర్శ could not see, భృశాతురత్వాచ్చ deeply tormented, తేన that, పుత్రవ్యసనేన ఏవ by separation from son only, మగ్నః immersed, భూమౌ on the ground, పపాత fell.

The king could not see any end to his lamentation. Immersed in the grief of separation from his son and deeply tormented, he fell down on the ground.
ఏవం బ్రువన్తం పితరం రామస్సమ్ప్రస్థితో వనమ్.

అవాక్ఛిరసమాసీనమిదం వచనమబ్రవీత్৷৷2.38.14৷৷


వనమ్ to the forest, సమ్ప్రస్థితః set out to forest, రామః Rama, ఏవమ్ in this way, బ్రువన్తమ్ speaking, అవాక్ఛిరసమమ్ with bowed head, ఆసీనమ్ sitting, పితరమ్ addressing his father,
ఇదం వచనమ్ these words, అబ్రవీత్ said.

Rama who was about to leave for the forest addressed his father who sat with his head bent once again:
యం ధార్మిక! కౌశల్యా మమ మాతా యశస్వినీ.

వృద్ధా చాక్షుద్రశీలా చ న చ త్వాం దేవ! గర్హతే৷৷2.38.15৷৷


ధార్మిక! O righteous one, దేవ! O lord, యశస్వినీ illustrious, మమ మాతా my mother, ఇయమ్ కౌశల్యా Kausalya, వృద్ధా aged, అక్షుద్రశీలా చ does not possess meanness of character, త్వామ్ you, న చ గర్హతే does not reproach.

O righteous father! O king! my aged and illustrious mother, Kausalya possesses neither a mean character nor does she blame you.
మయా విహీనాం వరద ప్రపన్నాం శోకసాగరమ్.

అదృష్టపూర్వవ్యసనాం భూయస్సమ్మన్తుమర్హసి৷৷2.38.16৷৷


వరద O bestower of boons, మయా with me, విహీనామ్ separated, శోకసాగరమ్ ocean of sorrow, ప్రపన్నామ్ enter into, అదృష్టపూర్వవ్యసనామ్ experiencing such unforeseen suffering, భూయః in a greater measure, సమ్మన్తుమ్ to care for her, అర్హసి should.

O bestower of boons, separated from me and unaccustomed to suffering, she will be plunged into an unforeseen ocean of sorrow. You should pay her greater attention.
పుత్రశోకం యథా నర్చ్ఛేత్త్వయా పూజ్యేన పూజితా.

మాం హి సఞ్చిన్తయన్తీ సా త్వయి జీవేత్తపస్వినీ৷৷2.38.17৷৷


తపస్వినీ one who deserves compassion, సా she, మామ్ about me, సఞ్చిన్తయన్తీ while constantly thinking, పుత్రశోకమ్ grief on account of her son, యథా as, న ఇచ్ఛేత్ does not obtain, పూజ్యేన venerable, త్వయా by you, పూజితా honoured, త్వయి in you, జీవేత్ shall live.

Let her not grieve on account of her son. O venerable father, if she, who deserves compassion is honoured by you, she will live.
ఇమాం మహేంన్ద్రోపమ! జాతగర్ధినీం

తథా విధాతుం జననీం మమార్హసి.

యథా వనస్థే మయి శోకకర్శితా

న జీవితం న్యస్య యమక్షయం వ్రజేత్৷৷2.38.18৷৷


మహేన్ద్రోపమ! equal to Indra, మయి me, వనస్థే staying in the forest, శోకకర్శితా emaciated by sorrow, జీవితమ్ life, న్యస్య having yielded, యథా how, యమక్షయమ్ abode of Yama, న వ్రజేత్ will not go, తథా in that way, జాతగర్ధినీమ్ a woman with a possesive feeling, ఇమామ్ this, మమ జననీమ్ my mother, విధాతుమ్ అర్హసి should do.

You are powerful like Indra.You should act accordingly so that my mother who has a possesive feeling towards her son should not, due to emaciation go to the abode of Yama after my departure for the forest.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టత్రింశస్సర్గః৷৷
Thus ends the thirtyeighth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.