[Sumitra consoles Kausalya.]
ವಿಲಪನ್ತೀ ತಥಾ ತಾಂ ತು ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಪ್ರಮದೋತ್ತಮಾಮ್.
ಇದಂ ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತಾ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸುಮಿತ್ರಾ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್৷৷2.44.1৷৷
ವಿಲಪನ್ತೀ ತಥಾ ತಾಂ ತು ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಪ್ರಮದೋತ್ತಮಾಮ್.
ಇದಂ ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತಾ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸುಮಿತ್ರಾ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್৷৷2.44.1৷৷
Sloka & Translation
ಧರ್ಮೇ in virtues, ಸ್ಥಿತಾ abiding, ಸುಮಿತ್ರಾ Sumitra, ತಥಾ then, ವಿಲಪನ್ತೀಮ್ lamenting, ಪ್ರಮದೋತ್ತಮಾಮ್ best among women, ತಾಂ ಕೌಶಲ್ಯಾಮ್ to that Kausalya, ಧರ್ಮ್ಯಮ್ conforming to righteousness, ಇದಂ ವಾಕ್ಯಮ್ these words, ಅಬ್ರವೀತ್ said.
While Kausalya, the best of women was thus lamenting, virtuous Sumitra spoke to her these righteous words:
ತವಾರ್ಯೇ ಸದ್ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಃ ಪುತ್ರ ಸ್ಸ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ.
ಕಿಂ ತೇ ವಿಲಪಿತೇನೈವಂ ಕೃಪಣಂ ರುದಿತೇನ ವಾ৷৷2.44.2৷৷
ಕಿಂ ತೇ ವಿಲಪಿತೇನೈವಂ ಕೃಪಣಂ ರುದಿತೇನ ವಾ৷৷2.44.2৷৷
ಆರ್ಯೇ O venerable one!, ಸದ್ಗುಣೈಃ with every good quality, ಯುಕ್ತಃ endowed with, ತವ your, ಸಃ ಪುತ್ರಃ such a son, ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ the greatest among men, ಏವಮ್ in this way, ತೇ you, ವಿಲಪಿತೇನ with
lamentation, ಕೃಪಣಮ್ bitterly, ರುದಿತೇನ ವಾ or by weeping, ಕಿಮ್ what is the use?
My venerable lady, your son Rama is the greatest among men and is endowed with every virtue. Why do you lament in this way? Why do you weep bitterly?
ಯಸ್ತವಾರ್ಯೇ ಗತಃ ಪುತ್ರಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಜ್ಯಂ ಮಹಾಬಲಃ.
ಸಾಧು ಕುರ್ವನ್ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಪಿತರಂ ಸತ್ಯವಾದಿನಮ್৷৷2.44.3৷৷
ಶಿಷ್ಟೈರಾಚರಿತೇ ಸಮ್ಯಕ್ಛಶ್ವತ್ಪ್ರೇತ್ಯಫಲೋದಯೇ.
ರಾಮೋ ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ನ ಸ ಶೋಚ್ಯಃ ಕದಾಚನ৷৷2.44.4৷৷
ಸಾಧು ಕುರ್ವನ್ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಪಿತರಂ ಸತ್ಯವಾದಿನಮ್৷৷2.44.3৷৷
ಶಿಷ್ಟೈರಾಚರಿತೇ ಸಮ್ಯಕ್ಛಶ್ವತ್ಪ್ರೇತ್ಯಫಲೋದಯೇ.
ರಾಮೋ ಧರ್ಮೇ ಸ್ಥಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ನ ಸ ಶೋಚ್ಯಃ ಕದಾಚನ৷৷2.44.4৷৷
ಆರ್ಯೇ O noble lady, ಮಹಾಬಲಃ mighty, ಯಃ Rama, ತವ ಪುತ್ರಃ your son, ಮಹಾತ್ಮಾನಮ್ magnanimous, ಪಿತರಮ್ father, ಸಾಧು worthy of, ಸತ್ಯವಾದಿನಮ್ as truthful one, ಕುರ್ವನ್ to do, ರಾಜ್ಯಮ್ kingdom, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ renouncing, ಶಿಷ್ಟೈಃ by virtuous men, ಸಮ್ಯಕ್ fully, ಶಶ್ವತ್ everlasting, ಆಚರಿತೇ followed, ಪ್ರೇತ್ಯ in the next world, ಫಲೋದಯೇ at the time of fruition, ಧರ್ಮೇ in virtues, ಸ್ಥಿತಃ stuck, ಶ್ರೇಷ್ಠಃ best, ಸಃ that, ರಾಮಃ Rama, ಕದಾಚನ at any point, ಶೋಚ್ಯಃ ನ not to be grieved over.
In order to vindicate the words of his great and truthful father, O noble lady,your mighty son has renounced the kingdom and has gone (to the forest). He has stuck to the path so scrupulously followed by the wise, the everlasting results of which can be fully realised in the world to come. Such a peerless son is never to be grieved over.
ವರ್ತತೇ ಚೋತ್ತಮಾಂ ವೃತ್ತಿಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣೋಸ್ಮಿನ್ ಸದಾನಘಃ.
ದಯಾವಾನ್ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಲಾಭಸ್ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ৷৷2.44.5৷৷
ದಯಾವಾನ್ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಲಾಭಸ್ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ৷৷2.44.5৷৷
ಅನಘಃ blameless one, ಸರ್ವಭೂತೇಷು in all creatures, ದಯಾವಾನ್ compassionate, ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ Lakshmana, ಅಸ್ಮಿನ್ in the matter (of Rama), ಸದಾ always, ಉತ್ತಮಾಮ್ highest, ವೃತ್ತಿಮ್ conduct, ವರ್ತತೇ doing(showing), ಮಹಾತ್ಮನಃ great soul, ತಸ್ಯ to him, ಲಾಭಃ is benefit.
Blameless Lakshmana, compassionate to all beings, has acted most nobly in this matter for the benefit of his great soul.
ಅರಣ್ಯವಾಸೇ ಯದ್ದುಃಖಂ ಜಾನತೀ ವೈ ಸುಖೋಚಿತಾ.
ಅನುಗಚ್ಛತಿ ವೈದೇಹೀ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾನಂ ತವಾತ್ಮಜಮ್৷৷2.44.6৷৷
ಅನುಗಚ್ಛತಿ ವೈದೇಹೀ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾನಂ ತವಾತ್ಮಜಮ್৷৷2.44.6৷৷
ಸುಖೋಚಿತಾ used to comforts, ವೈದೇಹೀ Sita, ಅರಣ್ಯವಾಸೇ living in the forest, ಯತ್ ದುಃಖಮ್ those hardships, ಜಾನತೀ ವೈ knowingly, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾನಮ್ virtuous, ತವ your, ಆತ್ಮಜಮ್ son, ಅನುಗಚ್ಛತಿ is following.
The daughter of Videha (Sita) who was used to comforts has knowingly followed your virtuous son into the hardships of forest life.
ಕೀರ್ತಿಭೂತಾಂ ಪತಾಕಾಂ ಯೋ ಲೋಕೇ ಭ್ರಮಯತಿ ಪ್ರಭುಃ.
ಧರ್ಮಸತ್ಯವ್ರತಧನಃ ಕಿಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತವಾತ್ಮಜಃ৷৷2.44.7৷৷
ಧರ್ಮಸತ್ಯವ್ರತಧನಃ ಕಿಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತವಾತ್ಮಜಃ৷৷2.44.7৷৷
ಪ್ರಭುಃ competent, ಯಃ who, ಕೀರ್ತಿಭೂತಾಮ್ renowned, ಪತಾಕಾಮ್ the banner, ಲೋಕೇ in this world, ಭ್ರಮಯತಿ waving, ಧರ್ಮಸತ್ಯವ್ರತಧನಃ one who considers righteousness and truth as wealth, ತವ ಆತ್ಮಜಃ your son, ಕಿಮ್ what, ನ ಪ್ರಾಪ್ತಃ did not gain.
Your all-competent son who considers righteousness and truth as wealth, is waving the flag of fame in this world. What is that which your son did not gain ?
ವ್ಯಕ್ತಂ ರಾಮಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾಯ ಶೌಚಂ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮುತ್ತಮಮ್.
ನ ಗಾತ್ರಮಂಶುಭಿ ಸ್ಸೂರ್ಯ ಸ್ಸನ್ತಾಪಯಿತುಮರ್ಹತಿ৷৷2.44.8৷৷
ನ ಗಾತ್ರಮಂಶುಭಿ ಸ್ಸೂರ್ಯ ಸ್ಸನ್ತಾಪಯಿತುಮರ್ಹತಿ৷৷2.44.8৷৷
ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ಶೌಚಮ್ purity, ಉತ್ತಮಮ್ excellent, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್ greatness, ವಿಜ್ಞಾಯ having known, ಸೂರ್ಯಃ sun, ಅಂಶುಭಿಃ with rays, ಗಾತ್ರಮ್ body, ಸನ್ತಾಪಯಿತುಮ್ to torment, ನ ಅರ್ಹತಿ will not be inclined, ವ್ಯಕ್ತಮ್ this is evident.
Knowing Rama's sterling purity and greatness the Sun evidently dare not scorch his body with its rays.
ಶಿವಸ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಕಾನನೇಭ್ಯೋ ವಿನಿಸ್ಸೃತಃ.
ರಾಘವಂ ಯುಕ್ತಶೀತೋಷ್ಣಸ್ಸೇವಿಷ್ಯತಿ ಸುಖೋನಿಲಃ৷৷2.44.9৷৷
ರಾಘವಂ ಯುಕ್ತಶೀತೋಷ್ಣಸ್ಸೇವಿಷ್ಯತಿ ಸುಖೋನಿಲಃ৷৷2.44.9৷৷
ಶಿವಃ gracious, ಕಾನನೇಭ್ಯಃ from the woodlands, ವಿನಿಸ್ಸೃತಃ blowing out, ಯುಕ್ತಶೀತೋಷ್ಣಃ with moderate heat and cold, ಸುಖಃ pleasant, ಅನಿಲಃ breeze, ರಾಘವಮ್ of Rama, ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು at all seasons, ಸೇವಿಷ್ಯತಿ will attend.
A pleasant yet moderately hot and cold breeze blowing through the woodlands will serve Rama at all seasons.
ಶಯಾನಮನಘಂ ರಾತ್ರೌ ಪಿತೇವಾಭಿಪರಿಷ್ವಜನ್.
ರಶ್ಮಿಭಿ ಸ್ಸಂಸ್ಪೃಶನ್ ಶೀತೈಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾಹ್ಲಾದಯಿಷ್ಯತಿ৷৷2.44.10৷৷
ರಶ್ಮಿಭಿ ಸ್ಸಂಸ್ಪೃಶನ್ ಶೀತೈಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾಹ್ಲಾದಯಿಷ್ಯತಿ৷৷2.44.10৷৷
ಚನ್ದ್ರಮಾ the Moon, ರಾತ್ರೌ at night, ಅನಘಂ sinless man, ಶಯಾನಮ್ while asleep, ಶೀತೈಃ cool, ರಶ್ಮಿಭಿಃ with rays, ಸಂಸ್ಪೃಶನ್ while touching, ಪಿತೇವ like father, ಅಭಿಪರಿಷ್ವಜನ್ while embracing, ಆಹ್ಲಾದಯಿಷ್ಯತಿ delight.
While that sinless Rama sleeps at night, the Moon will comfort him by touching him with cool beams like a father embracing his son.
ದದೌ ಚಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ಯಸ್ಮೈ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹೌಜಸೇ.
ದಾನವೇನ್ದ್ರಂ ಹತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಿಮಿಧ್ವಜಸುತಂ ರಣೇ৷৷2.44.11৷৷
ಸ ಶೂರಃ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಃ ಸ್ವಬಾಹುಬಲಮಾಶ್ರಿತಃ.
ಅಸನ್ತ್ರಸ್ತೋಪ್ಯರಣಸ್ಥೋ ವೇಶ್ಮನೀವ ನಿವತ್ಸ್ಯತಿ৷৷2.44.12৷৷
ದಾನವೇನ್ದ್ರಂ ಹತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಿಮಿಧ್ವಜಸುತಂ ರಣೇ৷৷2.44.11৷৷
ಸ ಶೂರಃ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಃ ಸ್ವಬಾಹುಬಲಮಾಶ್ರಿತಃ.
ಅಸನ್ತ್ರಸ್ತೋಪ್ಯರಣಸ್ಥೋ ವೇಶ್ಮನೀವ ನಿವತ್ಸ್ಯತಿ৷৷2.44.12৷৷
ರಣೇ in war, ದಾನವೇನ್ದ್ರಮ್ lord of demons, ತಿಮಿಧ್ವಜಸುತಮ್ Timidhwaja's son, ಹತಮ್ having been killed, ದೃಷ್ಟ್ವಾ having seen, ಮಹೌಜಸೇ having great lustre, ಯಸ್ಮೈ to that Rama, ಬ್ರಹ್ಮಾ like second Bramha, (Viswamitra), ದಿವ್ಯಾನಿ divine, ಅಸ್ತ್ರಾಣಿ weapons, ದದೌ gave, ಶೂರಃ brave, ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಃ best of men, ಸಃ that Rama, ಅರಣ್ಯಸ್ಥೋಪಿ though staying in the forest, ಸ್ವಬಾಹುಬಲಮ್ with the strength of his arms, ಆಶ್ರಿತಃ taking refuge, ಅಸನ್ತ್ರಸ್ತಃ without fear, ವೇಶ್ಮನೀವ like in his own palace, ನಿವತ್ಸ್ಯತಿ will reside.
To the mighty, heroic Rama, that best of men, Brahma-like Viswamitra has bequeathed many divine weapons, seeing him slay Timidhwaja's son (Subahu), lord of demons, in the battle. He will stay fearless in the forest, relying on the strength of his own arms as though he were living in the palace.
ಯಸ್ಯೇಷುಪಥಮಾಸಾದ್ಯ ವಿನಾಶಂ ಯಾನ್ತಿ ಶತ್ರವಃ.
ಕಥಂ ನ ಪೃಥಿವೀ ತಸ್ಯ ಶಾಸನೇ ಸ್ಥಾತುಮರ್ಹತಿ৷৷2.44.13৷৷
ಕಥಂ ನ ಪೃಥಿವೀ ತಸ್ಯ ಶಾಸನೇ ಸ್ಥಾತುಮರ್ಹತಿ৷৷2.44.13৷৷
ಯಸ್ಯ whose, ಇಷುಪಥಮ್ range of arrows, ಆಸಾದ್ಯ having received, ಶತ್ರವಃ enemies, ವಿನಾಶಮ್ destruction, ಯಾನ್ತಿ will meet, ತಸ್ಯ such Rama's, ಶಾಸನೇ in the command, ಪೃಥಿವೀ earth, ಕಥಮ್ how, ಸ್ಥಾತುಮ್ to subordinate, ನಾರ್ಹತಿ is unfit.
When enemies who are targets of his arrows are destoyed, how can this earth, not stay under the command of Rama?
ಯಾ ಶ್ರೀ ಶ್ಶೌರ್ಯಂ ಚ ರಾಮಸ್ಯ ಯಾ ಚ ಕಲ್ಯಾಣಸತ್ವತಾ.
ನಿವೃತ್ತಾರಣ್ಯವಾಸ ಸ್ಸ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಜ್ಯಮವಾಪ್ಸ್ಯತಿ৷৷2.44.14৷৷
ನಿವೃತ್ತಾರಣ್ಯವಾಸ ಸ್ಸ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಜ್ಯಮವಾಪ್ಸ್ಯತಿ৷৷2.44.14৷৷
ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ಯಾ ಶ್ರೀಃ that splendour, ಶೌರ್ಯಂ ಚ valour, ಯಾ ಕಲ್ಯಾಣಸತ್ವತಾ that auspicious strength, ನಿವೃತ್ತಾರಣ್ಯವಾಸಃ having returned from forest life, ಸಃ that Rama, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ quickly, (ಸ್ವಂ) ರಾಜ್ಯಮ್ his kingdom, ಅವಾಪ್ಸ್ಯತಿ will regain.
On return from his sojourn in the forest, Rama, endowed with splendour, valour and a strength that brings well-being will quickly regain his kingdom.
ಸೂರ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಭವೇತ್ಸೂರ್ಯೋ ಹ್ಯಗ್ನೇರಗ್ನಿ ಪ್ರಭೋಃ ಪ್ರಭುಃ.
ಶ್ರಿಯಃ ಶ್ರೀಶ್ಚ ಭವೇದಗ್ರ್ಯಾ ಕೀರ್ತಿಃ ಕೀರ್ತ್ಯಾಃ ಕ್ಷಮಾಕ್ಷಮಾ৷৷2.44.15৷৷
ದೈವತಂ ದೈವತಾನಾಂ ಚ ಭೂತಾನಾಂ ಭೂತಸತ್ತಮಃ.
ತಸ್ಯ ಕೇ ಹ್ಯಗುಣಾ ದೇವಿ! ವನೇ ವಾಪ್ಯಥವಾ ಪುರೇ৷৷2.44.16৷৷
ಶ್ರಿಯಃ ಶ್ರೀಶ್ಚ ಭವೇದಗ್ರ್ಯಾ ಕೀರ್ತಿಃ ಕೀರ್ತ್ಯಾಃ ಕ್ಷಮಾಕ್ಷಮಾ৷৷2.44.15৷৷
ದೈವತಂ ದೈವತಾನಾಂ ಚ ಭೂತಾನಾಂ ಭೂತಸತ್ತಮಃ.
ತಸ್ಯ ಕೇ ಹ್ಯಗುಣಾ ದೇವಿ! ವನೇ ವಾಪ್ಯಥವಾ ಪುರೇ৷৷2.44.16৷৷
ದೇವಿ! O Devi (Kusalya)!, ಸೂರ್ಯಸ್ಯಾಪಿ for the sun, ಸೂರ್ಯಃ ಭವೇತ್ he will act as light of the Sun, ಅಗ್ನೇಃ for fire, ಅಗ್ನಿಃ lustre of fire, ಪ್ರಭೋಃ for a ruler, ಪ್ರಭುಃ as supreme ruler, ಶ್ರಿಯಶ್ಚ prosperity, ಶ್ರೀಃ as prosperity, ಕೀರ್ತ್ಯಾಃ for fame, ಅಗ್ರ್ಯಾ as supreme, ಕೀರ್ತಿಃ fame, ಕ್ಷಮಾ for tolerance, ಕ್ಷಮಾ as tolerance, ದೈವತಾನಾಮ್ for gods, ದೈವತಮ್ as god, ಭೂತಾನಾಮ್ for all beings, ಭೂತಸತ್ತಮಃ as supreme being, ಭವೇತ್ shall be, ತಸ್ಯ for such Rama, ವನೇ ವಾಪಿ even in forest, ಅಥವಾ or, ಪುರೇ or in town, ಅಗುಣಾಃ demerits, ಕೇ ಹಿ where are they?.
O Devi! Rama is the Sun (light) of the Sun, fire (splendour) of the fire, master (command) of masters, prosperity of the prosperous, the fame of the famous, forbearance of the forbearing, god of the gods and supreme among all beings. Whether he dwells in the forest or in the city, he has no demerit whatsoever.
ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಸಹ ವೈದೇಹ್ಯಾ ಶ್ರಿಯಾ ಚ ಪುರುಷರ್ಷಭಃ.
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ತಿಸೃಭಿರೇತಾಭಿ ಸ್ಸಹ ರಾಮೋಭಿಷೇಕ್ಷ್ಯತೇ৷৷2.44.17৷৷
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ತಿಸೃಭಿರೇತಾಭಿ ಸ್ಸಹ ರಾಮೋಭಿಷೇಕ್ಷ್ಯತೇ৷৷2.44.17৷৷
ಪುರುಷರ್ಷಭಃ eminent among men, ರಾಮಃ Rama, ಪೃಥಿವ್ಯಾ ಸಹ with earth, ವೈದೇಹ್ಯ along with Sita, ಶ್ರಿಯಾ ಚ with the goddess of fortune, ಏತಾಭಿಃ with these, ತಿಸೃಭಿಃ ಸಹ with three, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ quickly, ಅಭಿಷೇಕ್ಷಯತೇ will be consecrated.
Rama, the best among men, will soon be coronated with these three namely the earth, the goddess of fortune and Sita.
ದುಃಖಜಂ ವಿಸೃಜನ್ತ್ಯಸ್ರಂ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮನ್ತಮುದೀಕ್ಷ್ಯ ಯಮ್.
ಅಯೋಧ್ಯಾಯಾಂ ಜನಾಸ್ಸರ್ವೇ ಶೋಕವೇಗಸಮಾಹತಾಃ.2.44.18৷৷
ಕುಶಚೀರಧರಂ ದೇವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಮಪರಾಜಿತಮ್.
ಸೀತೇವಾನುಗತಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸ್ತಸ್ಯ ಕಿಂ ನಾಮ ದುರ್ಲಭಮ್৷৷2.44.19৷৷
ಅಯೋಧ್ಯಾಯಾಂ ಜನಾಸ್ಸರ್ವೇ ಶೋಕವೇಗಸಮಾಹತಾಃ.2.44.18৷৷
ಕುಶಚೀರಧರಂ ದೇವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಮಪರಾಜಿತಮ್.
ಸೀತೇವಾನುಗತಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸ್ತಸ್ಯ ಕಿಂ ನಾಮ ದುರ್ಲಭಮ್৷৷2.44.19৷৷
ನಿಷ್ಕ್ರಾಮನ್ತಮ್ when he was leaving, ಯಮ್ whom, ಉದೀಕ್ಷ್ಯ having seen, ಅಯೋಧ್ಯಾಯಾಮ್ in Ayodhya, ಸರ್ವೇ all, ಜನಾಃ inhabitants, ಶೋಕವೇಗಸಮಾಹತಾಃ whipped by the speed of sorrow, ದುಃಖಜಮ್ caused by sorrow, ಅಸ್ರಮ್ tears, ವಿಸೃಜನ್ತಿ are shedding, ಕುಶಚೀರಧರಮ್ clad in bark and kusa robes, ಗಚ್ಛನ್ತಮ್ departing, ಅಪರಾಜಿತಮ್ the unconquerable, ದೇವಮ್ divine one, ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ goddess of fortune, ಸೀತೇವ like Sita, ಅನುಗತಾ has followed, ತಸ್ಯ to him, ಕಿಂ ನಾಮ what, ದುರ್ಲಭಮ್ is
difficult?
When the people of Ayodhya saw the god-like Rama departing, clad in robes of kusha and bark, they were moved to tears of grief. What is impossible for him who is unconquerable and whom Sita, like the goddess of fortune, follows.
ಧನುರ್ಗ್ರಹವರೋ ಯಸ್ಯ ಬಾಣಖಡ್ಗಾಸ್ತ್ರಭೃತ್ಸ್ವಯಮ್.
ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ವ್ರಜತಿ ಹ್ಯಗ್ರೇ ತಸ್ಯ ಕಿಂ ನಾಮ ದುರ್ಲಭಮ್৷৷2.44.20৷৷
ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ವ್ರಜತಿ ಹ್ಯಗ್ರೇ ತಸ್ಯ ಕಿಂ ನಾಮ ದುರ್ಲಭಮ್৷৷2.44.20৷৷
ಧನುರ್ಗ್ರಹವರಃ the most skilled archer, ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ Lakshmana, ಸ್ವಯಮ್ himself, ಬಾಣಖಡ್ಗಾಸ್ತ್ರಭೃತ್ bearing arrows, swords and other weapons, ಯಸ್ಯ to whom, ಅಗ್ರೇ in the forefront, ವ್ರಜತಿ going, ತಸ್ಯ for that Rama, ಕಿಂ ನಾಮ what, ದುರ್ಲಭಮ್ is the difficulty?
What is impossible for Rama ahead of whom moves Lakshmana, the best of archers, weilding swords, arrows and other weapons?
ನಿವೃತ್ತವನವಾಸಂ ತಂ ದ್ರಷ್ಟಾಸಿ ಪುನರಾಗತಮ್.
ಜಹಿಶೋಕಂ ಚ ಮೋಹಂ ಚ ದೇವಿ! ಸತ್ಯಂ ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ৷৷2.44.21৷৷
ಜಹಿಶೋಕಂ ಚ ಮೋಹಂ ಚ ದೇವಿ! ಸತ್ಯಂ ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ৷৷2.44.21৷৷
ದೇವಿ! O Kausalya, ನಿವೃತ್ತವನವಾಸಮ್ on completion of exile, ಪುನಃ again, ಆಗತಮ್ having returned, ತಮ್ that Rama, ದ್ರಷ್ಟಾಸಿ will see, ಶೋಕಂ ಚ sorrow, ಮೋಹಂ ಚ delusion, ಜಹಿ you may give up, ತೇ to you, ಸತ್ಯಮ್ truth, ಬ್ರವೀಮಿ am telling.
I tell you the truth, Kausalya, that you will see Rama's return when the period of exile is complete. Hence give up your sorrow and delusion.
ಶಿರಸಾ ಚರಣಾವೇತೌ ವನ್ದಮಾನಮನಿನ್ದಿತೇ!
ಪುನರ್ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ಕಲ್ಯಾಣಿ! ಪುತ್ರಂ ಚನ್ದ್ರಮಿವೋದಿತಮ್৷৷2.44.22৷৷
ಪುನರ್ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ಕಲ್ಯಾಣಿ! ಪುತ್ರಂ ಚನ್ದ್ರಮಿವೋದಿತಮ್৷৷2.44.22৷৷
ಅನಿನ್ದಿತೇ irreproachable one, ಕಲ್ಯಾಣಿ! O auspicious one, ಏತೌ ಚರಣೌ at these feet, ಶಿರಸಾ with head, ವನ್ದಮಾನಮ್ paying homage, ಪುತ್ರಮ್ son, ಉದಿತಮ್ rising, ಚನ್ದ್ರಮಿವ Moon-like, ಪುನಃ again, ದ್ರಕ್ಷಯಸಿ will see.
O irreproachable and auspicious one! you will see your son, like the rising Moon, touching your feet with his head.
ಪುನಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಮಭಿಷಿಕ್ತಂ ಮಹಾಶ್ರಿಯಮ್.
ಸಮುತ್ಸ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾನನ್ದಜಂ ಪಯಃ৷৷2.44.23৷৷
ಸಮುತ್ಸ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾನನ್ದಜಂ ಪಯಃ৷৷2.44.23৷৷
ಪುನಃ again, ಪ್ರವಿಷ್ಟಮ್ having entered, ಅಭಿಷಿಕ್ತಮ್ enthroned, ಮಹಾಶ್ರಿಯಮ್ shining in glory, ತಮ್ him, ದೃಷ್ಟ್ವಾ having seen, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ soon, ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಮ್ from your eyes, ಅನನ್ದಜಮ್ arising out of joy, ಪಯಃ water, ಸಮುತ್ಸ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ pour out.
Soon you will see him enthrouned shining in full glory on his return from exile while
tears of joy will flow from your eyes.
ಮಾ ಶೋಕೋ ದೇವಿ! ದುಃಖಂ ವಾ ನ ರಾಮೇ ದೃಶ್ಯತೇಶಿವಮ್.
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ಪುತ್ರಂ ತ್ವಂ ಸಸೀತಂ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್৷৷2.44.24৷৷
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ ಪುತ್ರಂ ತ್ವಂ ಸಸೀತಂ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್৷৷2.44.24৷৷
ದೇವಿ! O Devi (Kausalya)! ಶೋಕಃ grief, ದುಃಖಂ ವಾ or distress, ಮಾ do not entertain, ರಾಮೇ in Rama, ಅಶಿವಮ್ inauspiciousness, ನ ದೃಶ್ಯತೇ is not to be seen, ತ್ವಮ್ you, ಸಸೀತಮ್ with Sita, ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್ with Lakshmana, ಪುತ್ರಮ್ son, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ soon, ದ್ರಕ್ಷಯಸಿ you will see.
Desist from grief or tear for Rama, O Devi! nothing inauspicious will happen to him you will soon see your son along with Sita and Lakshmana.
ತ್ವಯಾ ಶೇಷೋ ಜನಶ್ಚೈವ ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯೋ ಯದಾನಘೇ!.
ಕಿಮಿದಾನೀಮಿದಂ ದೇವಿ! ಕರೋಷಿ ಹೃದಿ ವಿಕ್ಲಬಮ್৷৷2.44.25৷৷
ಕಿಮಿದಾನೀಮಿದಂ ದೇವಿ! ಕರೋಷಿ ಹೃದಿ ವಿಕ್ಲಬಮ್৷৷2.44.25৷৷
ಅನಘೇ! sinless lady, ದೇವಿ! O Devi! ಶೇಷಃ the remaining, ಜನಃ people, ತ್ವಯಾ by you, ಯದಾ when, ಸಮಾಶ್ವಾಸ್ಯಃ ಏವ are to be consoled, ಇದಾನೀಮ್ in this manner, ಹೃದಿ in your heart, ವಿಕ್ಲಬಮ್ overcome with fear, ಕರೋಷಿ doing, ಇದಮ್ this, ಕಿಮ್ what?
O sinless lady, O queen! when you are overcome by fear, how can you console
others?
ನಾರ್ಹಾ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಂ ದೇವಿ! ಯಸ್ಯಾಸ್ತೇ ರಾಘವಸ್ಸುತಃ.
ನ ಹಿ ರಾಮಾತ್ಪರೋ ಲೋಕೇ ವಿದ್ಯತೇ ಸತ್ಪಥೇ ಸ್ಥಿತಃ৷৷2.44.26৷৷
ನ ಹಿ ರಾಮಾತ್ಪರೋ ಲೋಕೇ ವಿದ್ಯತೇ ಸತ್ಪಥೇ ಸ್ಥಿತಃ৷৷2.44.26৷৷
ದೇವಿ! O Kausalya, ಯಸ್ಯಾಃ whose, ತೇ to you, ರಾಘವಃ Rama, ಸುತಃ as son, ತ್ವಮ್ you, ಶೋಚಿತುಮ್ to grieve, ನಾರ್ಹಾ are not fit, ರಾಮಾತ್ compared to Rama, ಪರಃ superior, ಸತ್ಪಥೇ on the path of virtue, ಸ್ಥಿತಃ abiding, ಲೋಕೇ in this world, ನ ವಿದ್ಯತೇ ಹಿ is not found.
O Kausalya, with a son like Rama, you should not grieve. There is none in this world superior to Rama who stands steady in the path of virtue.
ಅಭಿವಾದಯಮಾನಂ ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಸುಹೃದಂ ಸುತಮ್.
ಮುದಾಶ್ರೃ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮೇಘಲೇಖೇವ ವಾರ್ಷಿಕೀ৷৷2.44.27৷৷
ಮುದಾಶ್ರೃ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮೇಘಲೇಖೇವ ವಾರ್ಷಿಕೀ৷৷2.44.27৷৷
ಅಭಿವಾದಯಮಾನಮ್ one while bowing to you in reverence, ಸಸುಹೃದಮ್ along with friends, ತಂ ಸುತಮ್ to your son, ದೃಷ್ಟ್ವಾ seeing, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ soon, ವಾರ್ಷಿಕೀ pertaining to rainy-season, ಮೇಘಲೇಖೇವ like a streak of clouds, ಮುದಾ delightfully, ಅಶ್ರು tears, ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ you are going to shed.
Like a flake of cloud in monsoon, you are going to shed tears of joy soon seeing your son along with his friends bowing to you in reverence.
ಪುತ್ರಸ್ತೇ ವರದಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಯೋಧ್ಯಾಂ ಪುನರಾಗತಃ.
ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಮೃದುಪೀನಾಭ್ಯಾಂ ಚರಣೌ ಪೀಡಯಿಷ್ಯತಿ৷৷2.44.28৷৷
ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಮೃದುಪೀನಾಭ್ಯಾಂ ಚರಣೌ ಪೀಡಯಿಷ್ಯತಿ৷৷2.44.28৷৷
ವರದಃ one who confers boons, ತೇ ಪುತ್ರಃ your son, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ soon, ಅಯೋಧ್ಯಾಮ್ to Ayodhya, ಪುನಃ again, ಆಗತಃ having returned, ಮೃದುಪೀನಾಭ್ಯಾಮ್ tender and plump, ಪಾಣಿಭ್ಯಾಮ್ hands, ಚರಣೌ your feet, ಪೀಡಯಿಷ್ಯತಿ will press.
Your son, bestower of boons, will soon return to Ayodhya and press your feet with his soft, tender hands.
ಅಭಿವಾದ್ಯ ನಮಸ್ಯನ್ತಂ ಶೂರಂ ಸಸುಹೃದಂ ಸುತಮ್.
ಮುದಾಸ್ರೈಃ ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯಸಿ ಪುನರ್ಮೇಘರಾಜಿರಿವಾಚಲಮ್৷৷2.44.29৷৷
ಮುದಾಸ್ರೈಃ ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯಸಿ ಪುನರ್ಮೇಘರಾಜಿರಿವಾಚಲಮ್৷৷2.44.29৷৷
ಅಭಿವಾದ್ಯ greeting, ನಮಸ್ಯನ್ತಮ್ offering salutations, ಶೂರಮ್ brave ಸಸುಹೃದಮ್ with friends, ಸುತಮ್ to your son, ಮುದಾ with delight, ಅಸ್ರೈಃ with tears, ಮೇಘರಾಜಿಃ mass of clouds, ಅಚಲಮಿವ like a mountain, ಪುನಃ again, ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯಸಿ will be drenched.
While paying obeisance to you, you will drench your brave son, surrounded by friends, with tears of joy like a mass of clouds drenching the mountain.
ಆಶ್ವಾಸಯನ್ತೀ ವಿವಿಧೈಶ್ಚ ವಾಕ್ಯೈ-
ರ್ವಾಕ್ಯೋಪಚಾರೇ ಕುಶಲಾನವದ್ಯಾ.
ರಾಮಸ್ಯ ತಾಂ ಮಾತರಮೇವಮುಕ್ತ್ವಾ
ದೇವೀ ಸುಮಿತ್ರಾ ವಿರರಾಮ ರಾಮಾ৷৷2.44.30৷৷
ರ್ವಾಕ್ಯೋಪಚಾರೇ ಕುಶಲಾನವದ್ಯಾ.
ರಾಮಸ್ಯ ತಾಂ ಮಾತರಮೇವಮುಕ್ತ್ವಾ
ದೇವೀ ಸುಮಿತ್ರಾ ವಿರರಾಮ ರಾಮಾ৷৷2.44.30৷৷
ವಾಕ್ಯೋಪಚಾರೇ serving with words, ಕುಶಲಾ skilled, ಅನವದ್ಯಾ irreproachable, ರಾಮಾ cheerful nature, ದೇವೀ queen, ಸುಮಿತ್ರಾ Sumitra, ವಿವಿಧೈಃ various, ವಾಕ್ಯೈಃ words, ಆಶ್ವಾಸಯನ್ತೀ while consoling, ರಾಮಸ್ಯ Rama's, ತಾಂ ಮಾತರಮ್ to his mother, ಏವಮ್ in that way, ಉಕ್ತ್ವಾ having said, ವಿರರಾಮ fell silent.
Irreproachable and skilful in the use of words, queen Sumitra of cheerful disposition fell silent after thus consoling Rama's mother in various ways.
ನಿಶಮ್ಯ ತಲ್ಲಕ್ಷ್ಮಣಮಾತೃವಾಕ್ಯಂ
ರಾಮಸ್ಯ ಮಾತುರ್ನರದೇವಪತ್ನ್ಯಾ:.
ಸದ್ಯಶ್ಶರೀರೇ ವಿನನಾಶ ಶೋಕಃ
ಶರದ್ಗತೋ ಮೇಘ ಇವಾಲ್ಪತೋಯಃ৷৷2.44.31৷৷
ರಾಮಸ್ಯ ಮಾತುರ್ನರದೇವಪತ್ನ್ಯಾ:.
ಸದ್ಯಶ್ಶರೀರೇ ವಿನನಾಶ ಶೋಕಃ
ಶರದ್ಗತೋ ಮೇಘ ಇವಾಲ್ಪತೋಯಃ৷৷2.44.31৷৷
ತತ್ that, ಲಕ್ಷ್ಮಣಮಾತೃವಾಕ್ಯಮ್ words of Lakshmana's mother, ನಿಶಮ್ಯ having heard, ನರದೇವಪತ್ನ್ಯಾ: queen, ರಾಮಸ್ಯ ಮಾತುಃ of Rama's mother, ಶೋಕಃ grief, ಶರದ್ಗತಃ relating to autumn, ಅಲ್ಪತೋಯಃ with slight moisture, ಮೇಘ ಇವ like cloud, ಸದ್ಯಃ instantly, ಶರೀರೇ in the body, ವಿನನಾಶ destroyed.
On hearing the words of Lakshmana's mother the grief in the heart of the queen (Kausalya), mother of Rama, instantly disappeared like the autumnal cloud that holds but little rain.
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಚತುಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶಸ್ಸರ್ಗಃ৷৷
Thus ends the fortyfourth sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.