Sloka & Translation

[Rama's mind goes back to Kaikeyi and to Kausalya and Sumitra - asks Lakshmana to go back - Lakshmana declines]

ಸ ತಂ ವೃಕ್ಷಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ ಸನ್ಧ್ಯಾಮನ್ವಾಸ್ಯಪಶ್ಚಿಮಾಮ್.

ರಾಮೋ ರಮಯತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತಿ ಹೋವಾಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್৷৷2.53.1৷৷


ರಮಯತಾಮ್ among those who bring delight to others, ಶ್ರೇಷ್ಠಃ best, ಸಃ ರಾಮಃ that Rama, ತಂ ವೃಕ್ಷಮ್ to that tree, ಸಮಾಸಾದ್ಯ having reached, ಪಶ್ಚಿಮಾಮ್ western, ಸನ್ಧ್ಯಾಮ್ sandhya, ಅನ್ವಾಸ್ಯ having offered oblations, ಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್ looking at Lakshmana, ಇತಿ these words, ಉವಾಚ ಹ spoke.

On reaching the foot of the tree, Rama offered oblations to Sandhya of the west. And then he who is the best in keeping people in good humour said to Lakshmana:
ಅದ್ಯೇಯಂ ಪ್ರಥಮಾ ರಾತ್ರಿರ್ಯಾತಾ ಜನಪದಾದ್ಬಹಿಃ.

ಯಾ ಸುಮನ್ತ್ರೇಣ ರಹಿತಾ ತಾಂ ನೋತ್ಕಣ್ಠಿತುಮರ್ಹಸಿ৷৷2.53.2৷৷


ಅದ್ಯ today, ಸುಮನ್ತ್ರೇಣ Sumantra, ರಹಿತಾ without, ಯಾ ಇಯಮ್ this, ಪ್ರಥಮಾ ರಾತ್ರಿಃ first night, ಜನಪದಾತ್ away from human habitation, ಬಹಿಃ outside, ಯಾತಾ will be spent, ತಾಮ್ about that night, ಉತ್ಕಣ್ಠಿತುಮ್ to feel anxiety, ನಾರ್ಹಸಿ does not behove.

We will have to spend this first night without Sumantra and away from human habitation. (Yet) you need not worry.
ಜಾಗರ್ತವ್ಯಮತನ್ದ್ರಿಭ್ಯಾಮದ್ಯಪ್ರಭೃತಿ ರಾತ್ರಿಷು.

ಯೋಗಕ್ಷೇಮೌ ಹಿ ಸೀತಾಯಾ ವರ್ತೇತೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣಾವಯೋಃ৷৷2.53.3৷৷


ಲಕ್ಷ್ಮಣ O Lakshmana, ಅದ್ಯ ಪ್ರಭೃತಿ from now on, ರಾತ್ರಿಷು during the nights, ಅತನ್ದ್ರಿಭ್ಯಾಮ್ sleeplessly, ಜಾಗರ್ತವ್ಯಮ್ keep awake, ಸೀತಾಯಾಃ Sita's, ಯೋಗಕ್ಷೇಮೌ acquisition and protection, ಅವಯೋಃ on both of us, ವರ್ತೇ ಹಿ depends.

O Lakshmana, from now on we must be sleeplessly vigilant at night. The welfare and safety of Sita depend on us both.
ರಾತ್ರಿಂ ಕಥಞ್ಚಿದೇವೇಮಾಂ ಸೌಮಿತ್ರೇ ವರ್ತಯಾಮಹೇ.

ಅಪಾವರ್ತಾಮಹೇ ಭೂಮಾವಾಸ್ತೀರ್ಯ ಸ್ವಯಮಾರ್ಜಿತೈಃ৷৷2.53.4৷৷


ಸೌಮಿತ್ರೇ O Lakshmana, ಇಮಾಂ ರಾತ್ರಿಮ್ this night, ಕಥಞ್ಚಿದೇವ somehow, ವರ್ತಯಾಮಹೇ pass, ಸ್ವಯಮ್ by ourselves, ಆರ್ಜಿತೈಃ procured, ಭೂಮೌ on the ground, ಆಸ್ತೀರ್ಯ spread with, ಉಪಾವರ್ತಾಮಹೇ we will lie down.

O Lakshmana, we will have to somehow pass this night, sleeping on the ground spread with whatever we have procured.
ಸ ತು ಸಂವಿಶ್ಯ ಮೇದಿನ್ಯಾಂ ಮಹಾರ್ಹಶಯನೋಚಿತಃ.

ಇಮಾಃ ಸೌಮಿತ್ರಯೇ ರಾಮೋ ವ್ಯಾಜಹಾರ ಕಥಾಃ ಶುಭಾಃ৷৷2.53.5৷৷


ಮಹಾರ್ಹಶಯನೋಚಿತಃ fit to rest on luxurious bed, ಸಃ Rama, ಮೇದಿನ್ಯಾಮ್ on the ground, ಸಂವಿಶ್ಯ lying down, ಸೌಮಿತ್ರಯೇ to Lakshmana, ಶುಭಾಃ beneficial, ಇಮಾಃ ಕಥಾಃ these words, ವ್ಯಾಜಹಾರ uttered.

Rama who deserved a luxurious bed lay down on the ground and uttered these beneficial words to Lakshamana:
ಧ್ರುವಮದ್ಯ ಮಹಾರಾಜೋ ದುಃಖಂ ಸ್ವಪಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ!.

ಕೃತಕಾಮಾ ತು ಕೈಕೇಯೀ ತುಷ್ಟಾ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ৷৷2.53.6৷৷


ಲಕ್ಷ್ಮಣ! O Lakshmana!, ಅದ್ಯ at this time, ಮಹಾರಾಜಃ the great king, ಧ್ರುವಮ್ surely, ದುಃಖಮ್ with
difficulty, ಸ್ವಪಿತಿ sleeps, ಕೃತಕಾಮಾ with the desires fulfilled, ಕೈಕೇಯೀ ತು however Kaikeyi, ತುಷ್ಟಾ satisfed, ಭವಿತುಮ್ ಅರ್ಹತಿ should become.

O Lakshmana, the maharaja must be having a painful sleep tonight. But Kaikeyi with her desires fulfilled, ought to feel satisfied.
ಸಾ ಹಿ ದೇವೀ ಮಹಾರಾಜಂ ಕೈಕೇಯೀ ರಾಜ್ಯಕಾರಣಾತ್.

ಅಪಿ ನ ಚ್ಯಾವಯೇತ್ಪ್ರಾಣಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭರತಮಾಗತಮ್৷৷2.53.7৷৷


ಸಾ that, ದೇವೀ queen, ಕೈಕೇಯೀ Kaikeyi, ಆಗತಮ್ arrived, ಭರತಮ್ Bharata, ದೃಷ್ಟ್ವಾ having seen, ರಾಜ್ಯಕಾರಣಾತ್ for the sake of kingdom, ಮಹಾರಾಜಮ್ king, ಪ್ರಾಣಾನ್ life, ನ ಚ್ಯಾವಯೇದಪಿ will not deprive of.

After the arrival of Bharata, I hope queen Kaikeyi does not deprive the king of his life for the sake of the kingdom?
ಅನಾಥಶ್ಚ ಹಿ ವೃದ್ಧಶ್ಚ ಮಯಾ ಚೈವ ವಿನಾಕೃತಃ.

ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ಕಾಮಾತ್ಮಾ ಕೈಕೇಯೀ ವಶಮಾಗತಃ৷৷2.53.8৷৷


ಅನಾಥಶ್ಚ forlorn, ವೃದ್ಧಶ್ಚ aged, ಮಯಾ by me, ವಿನಾ ಚ ಕೃತಃ separated, ಕಾಮಾತ್ಮಾ that lustful one, ಕೈಕೇಯೀವಶಮ್ under the influence of Kaikeyi, ಆಗತಃ having come, ಕಿಂ what, ಕರಿಷ್ಯತಿ can he do?

That lustful king, having come under the hold of Kaikeyi, has been deprived of my presence. What can that forlorn and aged king do?
ಇದಂ ವ್ಯಸನಮಾಲೋಕ್ಯ ರಾಜ್ಞಶ್ಚ ಮತಿವಿಭ್ರಮಮ್.

ಕಾಮ ಏವಾರ್ಥಧರ್ಮಾಭ್ಯಾಂ ಗರೀಯಾನಿತಿ ಮೇ ಮತಿಃ৷৷2.53.9৷৷


ಇದಮ್ this, ವ್ಯಸನಮ್ calamity, ರಾಜ್ಞಃ king's, ಮತಿವಿಭ್ರಮಂ ಚ mind's aberration, ಆಲೋಕ್ಯ having seen, ಅರ್ಥಧರ್ಮಾಭ್ಯಾಮ್ between wealth (artha) and righteousness (dharma), ಕಾಮ ಏವ passion only, ಗರೀಯಾನ್ is stronger, ಇತಿ thus, ಮೇ ಮತಿಃ is my thinking.

Reflecting on the calamity and mental aberration of the king, I think passion is stronger than wealth and righteousness.
ಕೋ ಹ್ಯವಿದ್ವಾನಪಿ ಪುಮಾನ್ ಪ್ರಮದಾಯಾಃ ಕೃತೇ ತ್ಯಜೇತ್.

ಛನ್ದಾನುವರ್ತಿನಂ ಪುತ್ರಂ ತಾತೋ ಮಾಮಿವ ಲಕ್ಷ್ಮಣ৷৷2.53.10৷৷


ಲಕ್ಷ್ಮಣ O Lakshmana, ತಾತಃ father, ಮಾಮಿವ as in my case, ಪ್ರಮದಾಯಾಃ ಕೃತೇ for the sake of a woman, ಛನ್ದಾನುವರ್ತಿನಮ್ obedient, ಪುತ್ರಮ್ son, ಅವಿದ್ವಾನಪಿ even an illiterate man, ಕಃ ಪುಮಾನ್ who is the man, ತ್ಯಜೇತ್ will abandon?

O Lakshmana, will even an illiterate man for the sake of a woman ever abandon his son like me who is faithful and obedient, as did my father?
ಸುಖೀ ಬತ ಸಭಾರ್ಯಶ್ಚ ಭರತಃ ಕೇಕಯೀಸುತಃ.

ಮುದಿತಾನ್ ಕೋಸಲಾನೇಕೋ ಯೋ ಭೋಕ್ಷ್ಯತ್ಯಧಿರಾಜವತ್৷৷2.53.11৷৷


ಯಃ he, ಏಕಃ alone, ಅಧಿರಾಜವತ್ like an emperor, ಮುದಿತಾನ್ with happy people, ಕೋಸಲಾನ್ Kosala country, ಭೋಕ್ಷ್ಯತಿ will enjoy, ಸಭಾರ್ಯಃ with his spouse, ಕೈಕಯೀ ಸುತಃ Kaikeyi's son, ಭರತಃ Bharata, ಸುಖೀ with happniess, ಬತಃ may be.

Bharata, son of Kaikeyi, with his wife will alone enjoy like an emperor this kingdom of Kosala full of happy people.
ಸ ಹಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಮುಖಮೇಕಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ.

ತಾತೇ ಚ ವಯಸಾತೀತೇ ಮಯಿ ಚಾರಣ್ಯಮಾಸ್ಥಿತೇ৷৷2.53.12৷৷


ತಾತೇ dear one, ವಯಸಾ with age, ಅತೀತೇ advanced, ಮಯಿ ಚ I also, ಅರಣ್ಯಮ್ the forest, ಆಸ್ಥಿತೇ dwelling, ಸಃ that Bharata, ಸರ್ವಸ್ಯ entire, ರಾಜ್ಯಸ್ಯ kingdom, ಏಕಮ್ alone, ಮುಖಮ್ chief man, ಭವಿಷ್ಯತಿ will remain.

The king is advanced in age and I have to dwell in the forest. Therefore, Bharata
alone will be the chief of this entire kingdom.
ಅರ್ಥಧರ್ಮೌ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಯ ಕಾಮಮನುವರ್ತತೇ.

ಏವಮಾಪದ್ಯತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಾಜಾ ದಶರಥೋ ಯಥಾ৷৷2.53.13৷৷


ಯಃ he, ಅರ್ಥಧರ್ಮೌ dharma and artha (prosperity and righteousness), ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ having abandoned, ಕಾಮಮ್ pleasure, ಅನುವರ್ತತೇ seeks, ರಾಜಾ such a king, ದಶರಥೋ ಯಥಾ like Dasaratha, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ soon, ಏವಮ್ in this way, ಆಪದ್ಯತೇ will reach such a state.

Any king who abandons dharma and artha and adopts a life of pleasure will very soon reach this state as Dasaratha has attained.
ಮನ್ಯೇ ದಶರಥಾನ್ತಾಯ ಮಮ ಪ್ರವ್ರಾಜನಾಯ ಚ.

ಕೈಕೇಯೀ ಸೌಮ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾ ರಾಜ್ಯಾಯ ಭರತಸ್ಯ ಚ৷৷2.53.14৷৷


ಸೌಮ್ಯ handsome, ಕೈಕೇಯೀ Kaikeyi, ದಶರಥಾನ್ತಾಯ for the destruction of Dasaratha, ಮಮ my, ಪ್ರವ್ರಾಜನಾಯ ಚ for banishment, ಭರತಸ್ಯ Bharata's, ರಾಜ್ಯಾಯ ಚ for kingdom, ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾ arrived, ಮನ್ಯೇ I consider.

O handsome Lakshmana! I think Kaikeyi has come to our house for the destruction of Dasaratha, for my banishment and enthronement of Bharata in the kingdom.
ಅಪೀದಾನೀಂ ತು ಕೈಕೇಯೀ ಸೌಭಾಗ್ಯಮದಮೋಹಿತಾ.

ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಚ ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರಬಾಧೇತ ಮತ್ಕೃತೇ৷৷2.53.15৷৷


ಕೈಕೇಯೀ Kaikeyi, ಸೌಭಾಗ್ಯಮದಮೋಹಿತಾ intoxicated with good fortune, ಮತ್ಕೃತೇ because of me, ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಚ Kausalya, ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಚ and also Sumitra, ಇದಾನೀಮ್ now, ಅಪಿ ನ ಸಂಪ್ರಬಾಧೇತ will not torment?

Intoxicated with her good fortune will not Kaikeyi torment Kausalya and Sumitra for my sake?
ಮಾ ಸ್ಮ ಮತ್ಕಾರಣಾದ್ದೇವೀ ಸುಮಿತ್ರಾ ದುಃಖಮಾವಸೇತ್.

ಅಯೋಧ್ಯಾಮಿತ ಏವ ತ್ವಂ ಕಾಲ್ಯೇ ಪ್ರವಿಶ ಲಕ್ಷ್ಮಣ৷৷2.53.16৷৷


ಲಕ್ಷ್ಮಣ Lakshmana, ಮತ್ಕಾರಣಾತ್ because of me, ದೇವೀ mother, ಸುಮಿತ್ರಾ Sumitra, ದುಃಖಮ್ in sorrow, ಮಾ ಆವಸೇತ್ ಸ್ಮ should not experience, ತ್ವಮ್ you, ಕಾಲ್ಯೇ in the morning, ಇತ ಏವ from here, ಅಯೋಧ್ಯಾಮ್ to Ayodhya, ಪ್ರವಿಶ enter.

O Lakshmana, because of me mother Sumitra should not live in sorrow. Therefore, tomorrow morning go back to Ayodhya from here itself.
ಅಹಮೇಕೋ ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ ಸೀತಯಾ ಸಹ ದಣ್ಡಕಾನ್.

ಅನಾಥಾಯಾ ಹಿ ನಾಥಸ್ತ್ವಂ ಕೌಶಲ್ಯಾಯಾ ಭವಿಷ್ಯಸಿ৷৷2.53.17৷৷


ಅಹಮ್ myself I, ಏಕಃ alone, ಸೀತಯಾ ಸಹ along with Sita, ದಣ್ಡಕಾನ್ Dandaka forest, ಗಮಿಷ್ಯಾಮಿ shall go, ಅನಾಥಾಯಾಃ for the helpless, ಕೌಶಲ್ಯಾಯಾಃ for Kausalya, ತ್ವಮ್ you, ನಾಥಃ (ಭವಿಷ್ಯಸಿ) be a protector.

I shall go with Sita into the Dandaka forest and you be the protector of the helpless, Kausalya.
ಕ್ಷುದ್ರಕರ್ಮಾ ಹಿ ಕೈಕೇಯೀ ದ್ವೇಷ್ಯಮನ್ಯಾಯ್ಯಮಾಚರೇತ್.

ಪರಿದದ್ಯಾಹಿ ಧರ್ಮಜ್ಞೇ ಭರತೇ ಮಮ ಮಾತರಮ್৷৷2.53.18৷৷


ಕ್ಷುದ್ರಕರ್ಮಾ one of heinous deeds, ಕೈಕೇಯೀ Kaikeyi, ದ್ವೇಷ್ಯಮ್ in hostility, ಅನ್ಯಾಯ್ಯಮ್ unjust actions, ಆಚರೇತ್ follows, ಮಮ my, ಮಾತರಮ್ mother, ಧರ್ಮಜ್ಞೇ with the righteous, ಭರತೇ to Bharata, ಪರಿದದ್ಯಾಃ ಹಿ you may entrust.

Kaikeyi who is a woman of heinous deeds may follow, out of hostility, an unjust way in respect of my mother. In that case my mother may be entrusted to the care of Bharata who is righteous.
ನೂನಂ ಜಾತ್ಯನ್ತರೇ ಕಸ್ಮಿನ್ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಪುತ್ರೈರ್ವಿಯೋಜಿತಾಃ.

ಜನನ್ಯಾ ಮಮ ಸೌಮಿತ್ರೇ ತಸ್ಮಾದೇತದುಪಸ್ಥಿತಮ್৷৷2.53.19৷৷


ಸೌಮಿತ್ರೇ Lakshmana, ಮಮ ಜನನ್ಯಾ by my mother, ಕಸ್ಮಿನ್ ಜಾತ್ಯನ್ತರೇ in some previous birth,
ಸ್ತ್ರಿಯಃ women, ಪುತ್ರೈಃ with sons, ವಿಯೋಜಿತಾಃ separated, ತಸ್ಮಾತ್ for that reason, ಏತತ್ all this, ಉಪಸ್ಥಿತಮ್ befallen, ನೂನಮ್ certainly.

O Lakshmana, surely in one of her previous births did my mother separate women from their sons. That is why this (calamity) has befallen her.
ಮಯಾ ಹಿ ಚಿರಪುಷ್ಟೇನ ದುಖಸಂವರ್ಧಿತೇನ ಚ.

ವಿಪ್ರಯುಜ್ಯತ ಕೌಶಲ್ಯಾ ಫಲಕಾಲೇ ಧಿಗಸ್ತು ಮಾಮ್৷৷2.53.20৷৷


ಚಿರಪುಷ್ಟೇನ nurtured for a long time, ದುಃಖಸಂವರ್ಧಿತೇನ reared with great dificulty, ಮಯಾ me, ಕೌಶಲ್ಯಾ Kausalya, ಫಲಕಾಲೇ at the moment of fuition, ವಿಪ್ರಾಯುಜ್ಯತ has been separated, ಮಾಮ್ me, ಧಿಕ್ ಅಸ್ತು shame on me.

Kausalya nurtured me for a long time and reared me with great difficulty. When she was going to enjoy the fruits of her labour, I have been separated from her. Fie upon me!
ಮಾ ಸ್ಮ ಸೀಮನ್ತಿನೀ ಕಾಚಿಜ್ಜನಯೇತ್ಪುತ್ರಮೀದೃಶಮ್.

ಸೌಮಿತ್ರೇ ಯೋಹಮಮ್ಬಾಯಾ ದದ್ಮಿ ಶೋಕಮನನ್ತಕಮ್৷৷2.53.21৷৷


ಸೌಮಿತ್ರೇ Lakshmana, ಯಃ ಅಹಮ್ am I, ಅಮ್ಬಾಯಾಃ to my mother, ಅನನ್ತಕಮ್ infinite, ಶೋಕಮ್ pain, ದದ್ಮಿ am giving, ಈದೃಶಮ್ such, ಪುತ್ರಮ್ a son, ಕಾಚಿತ್ ಸೀಮನ್ತಿನೀ (ಜನನೀ) any mother, ಮಾ ಸ್ಮ ಜನಯೇತ್ may not give birth.

O Lakshmana!, I am causing endless sorrow to my mother. May no mother give birth to a son like me!
ಮನ್ಯೇ ಪ್ರೀತಿವಿಶಿಷ್ಟಾ ಸಾ ಮತ್ತೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಶಾರಿಕಾ.

ಯಸ್ಯಾಸ್ತಚ್ಛ್ರೂಯತೇ ವಾಕ್ಯಂ ಶುಕ ಪಾದಮರೇರ್ದಶ৷৷2.53.22৷৷


ಲಕ್ಷ್ಮಣ O Lakshmana, ಯಸ್ಯಾಃ myna's, ಶುಕ parrot, ಅರೇಃ enemy's, ಪಾದಮ್ foot, ದಶ bite, ತತ್ ವಾಕ್ಯಮ್ such statement, ಶ್ರೂಯತೇ heard, ಸಾ ಶಾರಿಕಾ that myna, ಮತ್ತಃ more than I, ಪ್ರೀತಿವಿಶಿಷ್ಟಾ
more pleased, ಮನ್ಯೇ I think.

(On hearing my banishment) her myna would say to her parrot, 'O parrot, bite the foot of the enemy (Kaikeyi)'. I think that bird is a greater source of joy to my mother than I, O Lakshmana!
ಶೋಚನ್ತ್ಯಾ ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾಯಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿದುಪಕುರ್ವತಾ.

ಪುತ್ರೇಣ ಕಿಮಪುತ್ರಾಯಾ ಮಯಾ ಕಾರ್ಯಮರಿನ್ದಮ৷৷2.53.23৷৷


ಅರಿನ್ದಮ conquerer of enemies, ಶೋಚನ್ತ್ಯಾಃ experiencing great sorrow, ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾಯಾಃ less fortunate, ಅಪುತ್ರಾಯಾಃ without a son, ಕಿಞ್ಚಿತ್ little, ನೋಪಕುರ್ವತಾ could not be helped, ಪುತ್ರೇಣ by the son, ಮಯಾ by me, ಕಿಮ್ what, ಕಾರ್ಯಮ್ can be done?

My mother has less fortune and more grief like a woman without a son, O Lakshmana, subduer of enemies! For her, what is the use of a son like me who cannot render any service to her?
ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾ ಹಿ ಮೇ ಮಾತಾ ಕೌಶಲ್ಯಾ ರಹಿತಾ ಮಯಾ.

ಶೇತೇ ಪರಮದುಃಖಾರ್ತಾ ಪತಿತಾ ಶೋಕಸಾಗರೇ৷৷2.53.24৷৷


ಅಲ್ಪಭಾಗ್ಯಾ less fortunate, ಮೇ ಮಾತಾ my mother, ಕೌಶಲ್ಯಾ Kausalya, ಮಯಾ with me, ರಹಿತಾ bereft of, ಪರಮದುಃಖಾರ್ತಾ extremely distressed, ಶೋಕಸಾಗರೇ ocean of sorrow, ಪತಿತಾ fallen into, ಶೇತೇ must be lying.

My mother is unlucky as she has been separated from me. Extremely distressed, she must have plunged into an ocean of grief.
ಏಕೋ ಹ್ಯಹಮಯೋಧ್ಯಾಂ ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚಾಪಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ.

ತರೇಯಮಿಷುಭಿಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ನನು ವೀರ್ಯಮಕಾರಣಮ್৷৷2.53.25৷৷


ಲಕ್ಷ್ಮಣ Lakshmana, ಅಹಮ್ I, ಕ್ರುದ್ಧಃ am enraged, ಏಕಃ alone, ಅಯೋಧ್ಯಾಂ ಚ Ayodhya, ಪೃಥಿವೀಂ ಚಾಪಿ and also the whole earth, ಇಷುಭಿಃ with arrows, ತರೇಯಮ್ will cross, ವೀರ್ಯಮ್ prowess, ಅಕಾರಣಂ ನನು
without reason.

Once enraged, O Lakshmana I can overpower Ayodhya, even the whole world all by myself with my arrows. But exhibition of prowess without any reason is not desirable.
ಅಧರ್ಮಭಯಭೀತಶ್ಚ ಪರಲೋಕಸ್ಯ ಚಾನಘ.

ತೇನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನಾದ್ಯಾಹ ಮಾತ್ಮಾನಮಭಿಷೇಚಯೇ৷৷2.53.26৷৷


ಅನಘ O sinless one, ಅಹಮ್ I, ಅಧರ್ಮಭಯಭೀತಶ್ಚ with the fear of unrighteous conduct, ಪರಲೋಕಸ್ಯ ಚ for the other world also, ಲಕ್ಷ್ಮಣ Lakshmana, ತೇನ therefore, ಅದ್ಯ at this time, ಆತ್ಮಾನಮ್ myself, ನಾಭಿಷೇಚಯೇ did not get crowned.

O sinless one, I did not get myself coronated owing to fear of unrighteous conduct and fear of the other world.
ಏತದನ್ಯಶ್ಚ ಕರುಣಂ ವಿಲಪ್ಯ ವಿಜನೇ ವನೇ.

ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಮುಖೋ ರಾಮೋ ನಿಶಿ ತೂಷ್ಣೀಮುಪಾವಿಶತ್৷৷2.53.27৷৷


ರಾಮಃ Rama, ನಿಶಿ in the night, ವಿಜನೇ in the desolate, ವನೇ in the forest, ಏತತ್ all these, ಅನ್ಯಚ್ಚ and other, ಕರುಣಮ್ pitiful, ವಿಲಪ್ಯ lamenting, ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಮುಖಃ face filled with tears, ತೂಷ್ಣೀಮ್ silently, ಉಪಾವಿಶತ್ sat.

Like this and in many other ways Rama lamented pitifully in that desolate forest. When his face was filled with tears, he sat silently in the night.
ವಿಲಪ್ಯೋಪರತಂ ರಾಮಂ ಗತಾರ್ಚಿಷಮಿವಾನಲಮ್.

ಸಮುದ್ರಮಿವ ನಿರ್ವೇಗಮಾಶ್ವಾಸಯತ ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ৷৷2.53.28৷৷


ವಿಲಪ್ಯ having lamented, ಉಪರತಮ್ ceased, ಗತಾರ್ಚಿಷಮ್ with extinguished flames, ಅನಲಮ್ ಇವ like fire, ನಿರ್ವೇಗಮ್ without moving, ಸಮುದ್ರಮಿವ like the sea, ರಾಮಮ್ Rama, ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ Lakshmana, ಆಶ್ವಾಸಯತ consoled.

Lakshmana consoled Rama who ceased to lament like fire with extinguished flames or like a motionless sea:
ಧ್ರುವಮದ್ಯ ಪುರೀ ರಾಜನ್ನಯೋಧ್ಯಾಯುಧಿನಾಂ ವರ.

ನಿಷ್ಪ್ರಭಾ ತ್ವಯಿ ನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತೇ ಗತಚನ್ದ್ರೇವ ಶರ್ವರೀ৷৷2.53.29৷৷


ಆಯುಧಿನಾಮ್ among wielder of weapons, ವರ foremost, ರಾಜನ್ O king, ಅದ್ಯ now, ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರೀ city of Ayodhya, ತ್ವಯಿ when you, ನಿಷ್ಕ್ರಾನ್ತೇ had departed, ಗತಚನ್ದ್ರ without moon, ಶರ್ವರೀವ like night, ನಿಷ್ಪ್ರಭಾ without lustre, ಧ್ರುವಮ್ certain.

O Rama, foremost of warriors, it is certain that since your departure, the city of Ayodhya must be lustreless like night without the Moon.
ನೈತದೌಪಯಿಕಂ ರಾಮ ಯದಿದಂ ಪರಿತಪ್ಯತೇ.

ವಿಷಾದಯಸಿ ಸೀತಾಂ ಚ ಮಾಂ ಚೈವ ಪುರುಷರ್ಷಭ৷৷2.53.30৷৷


ರಾಮ O Rama, ಇದಮ್ in this manner, ಯತ್ ಪರಿತಪ್ಯತೇ that you are lamenting, ಏತತ್ all this, ಔಪಯಿಕಮ್ proper, ನ not, ಪುರುಷರ್ಷಭ foremost of men, ಸೀತಾಂ ಚ Sita, ಮಾಂ ಚೈವ me also, ವಿಷಾದಯಸಿ disheartening.

This is not the way you should lament, O Rama. O foremost of men, by doing so you are disheartening me and Sita as well.
ನ ಚ ಸೀತಾ ತ್ವಯಾ ಹೀನಾ ನ ಚಾಹಮಪಿ ರಾಘವ.

ಮುಹೂರ್ತಮಪಿ ಜೀವಾವೋ ಜಲಾನ್ಮತ್ಸ್ಯಾವಿನೋದ್ಧೃತೌ৷৷2.53.31৷৷


ರಾಘವ O Rama, ತ್ವಯಾ by you, ಹೀನಾ without, ಸೀತಾ Sita, ನ not, ಅಹಮಪಿ I also, ನ not, ಜಲಾತ್ from water, ಉದ್ಧೃತೌ removed, ಮತ್ಸ್ಯಾವಿವ like fish, ಮುಹೂರ್ತಮಪಿ even for a moment, ನ ಜೀವಾವಃ will not survive.

Without you Sita or I will not survive even for a moment like a fish taken out of
water, O Rama!
ನಹಿ ತಾತಂ ನ ಶತ್ರುಘ್ನಂ ನ ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಪರನ್ತಪ.

ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛೇಯಮದ್ಯಾಹಂ ಸ್ವರ್ಗಂ ಚಾಪಿ ತ್ವಯಾ ವಿನಾ৷৷2.53.32৷৷


ಪರನ್ತಪ O tomentor of enemies, Rama, ಅಹಮ್ I, ಅದ್ಯ now, ತ್ವಯಾ ವಿನಾ without you, ತಾತಮ್ father, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ see, ನ ಹಿ ಇಚ್ಛೇಯಮ್ shall not desire, ಶತ್ರುಘ್ನಮ್ Satrughna, ನ not, ಸುಮಿತ್ರಾಮ್ Sumitra, ಸ್ವರ್ಗಂ ಚಾಪಿ even heaven.

Without you, O Rama, tormentor of enemies, I wish to see neither father nor Satrughna nor Sumitra nor even heaven itself!
ತತಸ್ತತ್ರ ಸುಖಾಸೀನೌ ನಾತಿದೂರೇ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ತಾಮ್.

ನ್ಯಗ್ರೋಧೇ ಸುಕೃತಾಂ ಶಯ್ಯಾಂ ಭೇಜಾತೇ ಧರ್ಮವತ್ಸಲೌ৷৷2.53.33৷৷


ತತಃ thereafter, ತತ್ರ there, ಸುಖಾಸೀನೌ seated comfortably, ಧರ್ಮವತ್ಸಲೌ attached to righteousness, ನಾತಿದೂರೇ not far (from there), ನ್ಯಗ್ರೋಧೇ under a banyan tree, ಸುಕೃತಾಮ್ well-made, ತಾಂ ಶಯ್ಯಾಮ್ that bed, ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ having seen, ಭೇಜಾತೇ lay down.

Thereafter Rama and Sita, the duo, nurturers of righteousness, from their comfortable seats moved to the bed well-made under the banyan tree not far (from there where they were sitting) and lay down (to sleep).
ಸ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯೋತ್ತಮಪುಷ್ಕಲಂ ವಚೋ

ನಿಶಮ್ಯ ಚೈವಂ ವನವಾಸಮಾದರಾತ್.

ಸಮಾಃ ಸಮಸ್ತಾ ವಿದಧೇ ಪರನ್ತಪಃ

ಪ್ರಪದ್ಯ ಧರ್ಮಂ ಸುಚಿರಾಯ ರಾಘವಃ৷৷2.53.34৷৷


ಪರನ್ತಪಃ tormentor of enemies, ಸಃ ರಾಘವಃ that Rama, ಏವಮ್ thus, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ Lakshmana's, ಉತ್ತಮಪುಷ್ಕಲಮ್ excellent and copious, ವಚಃ utterances, ಆದರಾತ್ out of love, ನಿಶಮ್ಯ having
heard, ಸುಚಿರಾಯ for a long period, ಧರ್ಮಮ್ that code of conduct of forest life, ಪ್ರಪದ್ಯ having obtained, ಸಮಸ್ತಾ: all, ಸಮಾಃ the years, ವನವಾಸಮ್ life in the forest, ವಿದಧೇ resorted to.

Rama, the tormentor of enemies, listened, out of love, to the excellent and copious words of Lakshmana and permitted him to live in the forest for the entire period of fourteen years by observing the prescribed code of conduct as enjoined on life in the forest.
ತತಸ್ತು ತಸ್ಮಿನ್ ವಿಜನೇ ವನೇ ತದಾ

ಮಹಾಬಲೌ ರಾಘವವಂಶವರ್ಧನೌ.

ನ ತೌ ಭಯಂ ಸಮ್ಭ್ರಮಮಭ್ಯುಪೇಯತು-

ರ್ಯಥೈವ ಸಿಂಹೌ ಗಿರಿಸಾನುಗೋಚರೌ৷৷2.53.35৷৷


ತತಃ thereafter, ತದಾ then, ವಿಜನೇ in desolation, ತಸ್ಮಿನ್ that, ವನೇ in the forest, ಮಹಾಬಲೌ very strong, ತೌ the two, ರಾಘವವಂಶವರ್ಧನೌ perpetuators of the Raghu race, (Rama and Lakshmana), ಗಿರಿಸಾನು ಗೋಚರೌ dwelling on the slopes of mountains, ಸಿಂಹೌ ಯಥೈವ like two lions, ಭಯಮ್ fear, ಸಮ್ಭ್ರಮಮ್ hesitation, ನ ಅಭ್ಯುಪೇಯತುಃ did not feel.

Then the two mighty perpetuators of the Raghu race, who were like two lions dwelling on the slopes of mountains, lived in that lonely forest without fear or hesitation.
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶಸ್ಸರ್ಗಃ৷৷
Thus ends the fiftythird sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.