Sloka & Translation

[ Assembly of Vasistha, ministers, commanders of army and people of Ayodhya --- Bharata is invited to the assembly with the usual welcoming music etc.]

ತತೋ ನಾನ್ದೀಮುಖೀಂ ರಾತ್ರಿಂ ಭರತಂ ಸೂತಮಾಗಧಾಃ.

ತುಷ್ಟುವುರ್ವಾಗ್ವಿಶೇಷಜ್ಞಾಸ್ಸ್ತವೈರ್ಮಙ್ಗಲಸಂಹಿತೈಃ৷৷2.81.1৷৷


ತತಃ thereafter, ವಾಗ್ವಿಶೇಷಜ್ಞಾಃ experts in conversation, ಸೂತಮಾಗಧಾಃ bards and panegyrists, ನಾನ್ದೀಮುಖೀಮ್ with an auspicious start, ರಾತ್ರಿಮ್ the night, ಮಙ್ಗಲಸಂಹಿತೈಃ filled with an auspicious notes, ಸ್ತವೈಃ praises, ಭರತಮ್ Bharata, ತುಷ್ಟುವುಃ pleased.

Thereafter bards and panegyrists adept in conversation with an auspicious start
pleased Bharata with eulogy in the last part of the night.
ಸುವರ್ಣಕೋಣಾಭಿಹತಃ ಪ್ರಾಣದದ್ಯಾಮದುನ್ದುಭಿಃ.

ದಧ್ಮುಶ್ಶಙ್ಖಾಂಶ್ಚ ಶತಶೋ ನಾದಾಂಶ್ಚೋಚ್ಚಾವಚಸ್ವರಾನ್৷৷2.81.2৷৷


ಸುವರ್ಣಕೋಣಾಭಿಹತಃ beaten by golden sticks, ಯಾಮದುನ್ದುಭಿಃ the drums of the nightwatch (to indicate watchers of the night), ಪ್ರಾಣದತ್ was struck, ಶಙ್ಖಾಂಶ್ಚ conches, ಉಚ್ಚಾವಚಸ್ವರಾನ್ of various modulations, ನಾದಾಂಶ್ಚ sounds, ಶತಶಃ in hundreds, ದಧ್ಮುಃ people blew.

The drums of the night watch were beaten by golden sticks. Conches in hundreds were blown and sounds of various modulations were created.
ಸ ತೂರ್ಯಘೋಷ ಸ್ಸುಮಹಾನ್ದಿವಮಾಪೂರಯನ್ನಿವ.

ಭರತಂ ಶೋಕಸನ್ತಪ್ತಂ ಭೂಯಶ್ಶೋಕೈರರನ್ಧ್ರಯತ್৷৷2.81.3৷৷


ಸುಮಹಾನ್ shrill, ಸಃ that, ತೂರ್ಯಘೋಷಃ sound of trumpets, ದಿವಮ್ the heaven, ಆಪೂರಯನ್ನಿವ as if filling, ಶೋಕಸಂತಪ್ತಮ್ grief-stricken, ಭರತಮ್ Bharata, ಭೂಯಃ still more, ಶೋಕೈಃ with sorrows, ಅರನ್ಧ್ರಯತ್ filled.

The shrill trempets which seemed to fill the heavens caused much more distress to the already grief-stricken Bharata.
ತತಃ ಪ್ರಬುದ್ಧೋ ಭರತಸ್ತಂ ಘೋಷಂ ಸನ್ನಿವರ್ತ್ಯ ಚ.

ನಾಹಂ ರಾಜೇತಿ ಚಾಪ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಶತ್ರುಘ್ನಮಿದಮಬ್ರವೀತ್৷৷2.81.4৷৷


ತತಃ then, ಪ್ರಬುದ್ಧ: awakened, ಭರತಃ Bharata, ಅಹಮ್ I, ರಾಜಾ king, ನ not, ಇತಿ thus, ಉಕ್ತ್ವಾ having said, ತಮ್ ಘೋಷಮ್ that sound, ಸನ್ನಿವರ್ತ್ಯ ಚ having stopped, ಶತ್ರುಘ್ನಮ್ to Satrughna, ಇದಮ್ these words, ಅಬ್ರವೀತ್ said.

Then Bharata waking up, exclaimed, I am not the king, ordered the pipers to stop and said to Satrughna:
ಪಶ್ಯ ಶತ್ರುಘ್ನ! ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಲೋಕಸ್ಯಾಪಕೃತಂ ಮಹತ್.

ವಿಸೃಜ್ಯ ಮಯಿ ದುಃಖಾನಿ ರಾಜಾ ದಶರಥೋ ಗತಃ৷৷2.81.5৷৷


ಶತ್ರುಘ್ನ! O Satrughna, ಪಶ್ಯ see, ಕೈಕೇಯ್ಯಾ by Kaikeyi, ಲೋಕಸ್ಯ to the people, ಮಹತ್ great, ಅಪಕೃತಮ್ harm has been done, ರಾಜಾ king, ದಶರಥಃ Dasaratha, ದುಃಖಾನಿ all sufferings, ಮಯಿ in me, ವಿಸೃಜ್ಯ having left, ಗತಃ went.

O Satrughna! see what great harm has been done to these people at the instance of Kaikeyi. King Dasaratha has gone, leaving me to suffer.
ತಸ್ಯೈಷಾ ಧರ್ಮರಾಜಸ್ಯ ಧರ್ಮಮೂಲಾ ಮಹಾತ್ಮನಃ.

ಪರಿಭ್ರಮತಿ ರಾಜ್ಯ ಶ್ರೀರ್ನೌರಿವಾಕರ್ಣಿಕಾ ಜಲೇ৷৷2.81.6৷৷


ಧರ್ಮರಾಜಸ್ಯ of righteous king, ತಸ್ಯ his, ಮಹಾತ್ಮನಃ noble one's, ಧರ್ಮಮೂಲಾ rooted in righteousness, ಏಷಾ such, ರಾಜ್ಯಶ್ರೀಃ the goddess of kingdom, ಜಲೇ in water, ಆಕರ್ಣಿಕಾ without helmsman, ನೌಃ ಇವ like a boat, ಪರಿಭ್ರಮತಿ is revolving.

This kingdom, rooted in the righteousness of that noble king, is now whirling like a
boat in a whirlpool without a helmsman.
ಯೋ ಹಿ ನ ಸ್ಸುಮಹಾನ್ನಾಥಸ್ಸೋಪಿ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೋ ವನಮ್.

ಅನಯಾ ಧರ್ಮಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಮೇ ರಾಘವಸ್ಸ್ವಯಮ್৷৷2.81.7৷৷


ಯಃ whoever, ನಃ for us, ಸುಮಹಾನ್ great, ನಾಥಃ protector, ಸಃ (ರಾಘವಃ) ಅಪಿ that Rama also, ಅನಯಾ this, ಮೇ ಮಾತ್ರಾ by my mother, ಧರ್ಮಮ್ virtuous conduct, ಉತ್ಸೃಜ್ಯ having abandoned, ಸ್ವಯಮ್ herself, ವನಮ್ forest, ಪ್ರವ್ರಾಜಿತಃ has been banished.

Even Rama, a great protector for all of us, has been banished to the forest by my mother bereft of virtuous conduct.
ಇತ್ಯೇವಂ ಭರತಂ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ವಿಲಪನ್ತಂ ವಿಚೇತನಮ್.

ಕೃಪಣಂ ರುರುದುಸ್ಸರ್ವಾಸ್ಸಸ್ವರಂ ಯೋಷಿತ ಸ್ತದಾ৷৷ 2.81.8৷৷


ತದಾ then, ಇತ್ಯೇವಮ್ in this way, ವಿಲಪನ್ತಮ್ lamenting, ವಿಚೇತನಮ್ lying unconscious, ಭರತಮ್ Bharata, ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ having seen, ಸರ್ವಾಃ all, ಯೋಷಿತಃ women, ಸಸ್ವರಮ್ in one voice, ಕೃಪಣಮ್ piteously, ರುರುದುಃ cried loudly.

Thus lamenting, Bharata fainted. Seeing him (in this state) all the women (of the inner apartment) at once cried aloud piteously.
ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ವಿಲಪತಿ ವಸಿಷ್ಠೋ ರಾಜಧರ್ಮವಿತ್.

ಸಭಾಮಿಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥಸ್ಯ ಪ್ರವಿವೇಶ ಮಹಾಯಶಾಃ৷৷2.81.9৷৷


ತಸ್ಮಿನ್ that Bharata, ತಥಾ in that way, ವಿಲಪತಿ lamenting, ರಾಜಧರ್ಮವಿತ್ conversant with royal traditions, ಮಹಾಯಶಾಃ illustrious man, ವಸಿಷ್ಠಃ Vasistha, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುನಾಥಸ್ಯ of the lord of Iksvakus (king Dasaratha's), ಸಭಾಮ್ assembly hall, ಪ್ರವಿವೇಶ entered.

While Bharata was weeping, illustrious Vasistha, conversant with royal traditions, entered the assembly hall of the lord of the Iksvakus (king Dasaratha).
ಶಾತಕುಮ್ಭಮಯೀಂ ರಮ್ಯಾಂ ಮಣಿರತ್ನಸಮಾಕುಲಾಮ್.

ಸುಧರ್ಮಾಮಿವ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸಗಣಃ ಪ್ರತ್ಯಪದ್ಯತ৷৷2.81.10৷৷


ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ righteous, ಸಗಣಃ along with his disciples, ಶಾತಕುಮ್ಭಮಯೀಮ್ with gold finishing, ರಮ್ಯಾಮ್ lovely, ಮಣಿರತ್ನಸಮಾಕುಲಾಮ್ inlaid with gems and precious stones, ಸುಧರ್ಮಾಮಿವ like Sudharma, (the assembly hall of Indra), ಪ್ರತ್ಯಪದ್ಯತ reached.

Righteous Vasistha along with his disciples reached the lovely golden assembly hall inlaid with gems and precious stones, which resembled Sudharma, (the assembly hall of Indra).
ಸ ಕಾಞ್ಚನಮಯಂ ಪೀಠಂ ಸುಖಾಸ್ತರಣಸಂವೃತಮ್.

ಅಧ್ಯಾಸ್ತ ಸರ್ವವೇದಜ್ಞೋ ದೂತಾನನುಶಶಾಸ ಚ৷৷2.81.11৷৷


ಸರ್ವವೇದಜ್ಞಃ well-versed in all the Vedas, ಸಃ Vasistha, ಸುಖಾಸ್ತರಣಸಂವೃತಮ್ covered with comfortable spread, ಕಾಞ್ಚನಮಯಮ್ made of gold, ಪೀಠಮ್ seat, ಅಧ್ಯಾಸ್ತ sat, ದೂತಾನ್ messengers, ಅನುಶಶಾಸ ಚ ordered too.

Vasistha, well-versed in all the Vedas, sat on a golden seat with a comfortable cover and ordered the messengers:
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾನ್ವೈಶ್ಯನಮಾತ್ಯಾನ್ಗಣವಲ್ಲಭಾನ್.

ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾನಯತಾವ್ಯಗ್ರಾಃ ಕೃತ್ಯಮಾತ್ಯಯಿಕಂ ಹಿ ನಃ৷৷2.81.12৷৷


ಅವ್ಯಗ್ರಾಃ with a steady mind, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ brahmins, ಕ್ಷತ್ರಿಯಾನ್ kshatriyas, ವೈಶ್ಯಾನ್ Vaisyas, ಅಮಾತ್ಯಾನ್ ministers, ಗಣವಲ್ಲಭಾನ್ army commanders, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ at once, ಆನಯತ fetch, ನಃ for us, ಆತ್ಯಯಿಕಮ್ of great urgency, ಕೃತ್ಯಂ ಹಿ work to be done.

Fetch quietly brahmins, kshatriyas, vaisyas, ministers and army commanders at once. A matter of great urgency awaits us.
ಸರಾಜಭೃತ್ಯಂ ಶತ್ರುಘ್ನಂ ಭರತಂ ಚ ಯಶಸ್ವಿನಮ್.

ಯುಧಾಜಿತಂ ಸುಮನ್ತ್ರಂ ಚ ಯೇ ಚ ತತ್ರ ಹಿತಾ ಜನಾಃ৷৷2.81.13৷৷


ಸರಾಜಭೃತ್ಯಮ್ along with royal attendants, ಶತ್ರುಘ್ನಮ್ Satrughna, ಯಶಸ್ವಿನಮ್ the illustious one, ಭರತಂ ಚ Bharata too, ಯುಧಾಜಿತಮ್ Yudhajit, ಸುಮನ್ತ್ರಂ ಚ Sumantra also, ತತ್ರ there, ಹಿತಾಃ well- wishers of the king, ಯೇ ಜನಾಃ all those people.

Bring all the royal attendants, Satrughna, the illustrious Bharata, Yudhajit, Sumantra and all those well-wishers of the king.
ತತೋ ಹಲಹಲಾಶಬ್ದಸ್ಸುಮಹಾನ್ಸಮಪದ್ಯತ.

ರಥೈರಶ್ವೈರ್ಗಜೈಶ್ಚಾಪಿ ಜನಾನಾಮುಪಗಚ್ಛತಾಮ್৷৷2.81.14৷৷


ತತಃ then, ರಥೈಃ with chariots, ಅಶ್ವೈಃ on horses, ಗಜೈಶ್ಚಾಪಿ on elephants, ಉಪಗಚ್ಛತಾಮ್ of those arriving, ಜನಾನಾಮ್ people's, ಸುಮಹಾನ್ great, ಹಲಹಲಾ ಶಬ್ದಃ tumultuous sound, ಸಮಪದ್ಯತ arose.

As they (invitees) began arriving on chariots, horses and elephants, there arose a great tumult.
ತತೋ ಭರತಮಾಯಾನ್ತಂ ಶತಕ್ರತುಮಿವಾಮರಾಃ.

ಪ್ರತ್ಯನನ್ದನ್ಪ್ರಕೃತಯೋ ಯಥಾ ದಶರಥಂ ತಥಾ৷৷2.81.15৷৷


ತತಃ then, ಆಯಾನ್ತಮ್ approaching, ಭರತಮ್ Bharata, ಪ್ರಕೃತಯಃ ministers and other subjects, ದಶರಥಮ್ Dasaratha, ಯಥಾ like, ತಥಾ like, ಅಮರಾಃ gods, ಶತಕ್ರತುಮಿವ like Indra, the performer of hundred sacrifices, ಪ್ರತ್ಯನನ್ದನ್ greeted.

Then as Bharata apprroached, ministers and subjects greeted him as they used to greet Dasaratha, just as gods greet Indra, the performer of a hundred sacrifices.
ಹ್ರದ ಇವ ತಿಮಿನಾಗಸಂವೃತಃ ಸ್ತಿಮಿತಜಲೋ ಮಣಿಶಙ್ಖಶರ್ಕರಃ.

ದಶರಥಸುತಶೋಭಿತಾ ಸಭಾ ಸದಶರಥೇವ ಬಭೌ ಯಥಾ ಪುರಾ৷৷2.81.16৷৷


ದಶರಥಸುತಶೋಭಿತಾ graced by the son of Dasaratha, ಸಭಾ assembly hall, ಸದಶರಥಾ ಇವ as if Dasaratha was present, ತಿಮಿನಾಗ ಸಂವೃತಃ filled with whales and serpents, ಮಣಿಸಙ್ಖಶರ್ಕರಃ with gems, shells, pebbles and grains of sand, ಸ್ತಿಮಿತಜಲಃ with placid water, ಹ್ರದ ಇವ like a lake, ಯಥಾಪುರಾ as of yore, ಬಭೌ shone.

The assembly hall looked splendid like a lake of tranquil waters with gems, shells pebbles, grains of sand and teeming with whales and serpents in the presence of the son of king Dasaratha. It appeared as though Dasaratha himself was present.
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಏಕಾಶೀತಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ৷৷
Thus ends the eightyfirst sarga in Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.