Sloka & Translation

[Rama returns after killing Maricha-- sees bad omens on the way-- sees sad face of Lakshmana mid-way---blames Lakshmana for leaving Sita alone-- doubts Sita's safety-- experiences bad omens again.]

రాక్షసం మృగరూపేణ చరన్తం కామరూపిణమ్.

నిహత్య రామో మారీచం తూర్ణం పథి న్యవర్తత৷৷3.57.1৷৷


రామః Rama, మృగరూపేణ in the form of a deer, చరన్తమ్ moving, కామరూపిణమ్ assuming a form at will, రాక్షసమ్ to the demon, మారీచమ్ Maricha, నిహత్య slaying, తూర్ణమ్ swiftly, పథి on the path, న్యవర్తత returned.

Rama killed Maricha, the demon assuming the form of the deer as per his will and swiftly took the return path.
తస్య సన్త్వరమాణస్య ద్రష్టుకామస్య మైథిలీమ్.

క్రూరస్వనోథ గోమాయుర్విననాదాస్య పృష్ఠతః৷৷3.57.2৷৷


మైథిలీమ్ Maithili (Sita), ద్రష్టుకామస్య desiring to see, తస్య his, సన్త్వరమాణస్య hastening, అథ at that time, క్రూరస్వనః ghastly sound, గోమాయుః jackal, అస్య his, పృష్ఠతః from behind, విననాద screamed.

While Rama was hasting to see Sita, he heard from behind the ghastly howl of a jackal.
స తస్య స్వరమాజ్ఞాయ దారుణం రోమహర్షణమ్.

చిన్తయామాస గోమాయోస్స్వరేణ పరిశఙ్కితః৷৷3.57.3৷৷


సః he, తస్య గోమాయోః the jackal's, దారుణమ్ dreadful, రోమహర్షణమ్ horripilating, స్వరమ్ tone, ఆజ్ఞాయ recognising, స్వరేణ voice, పరిశఙ్కితః doubting it, చిన్తయామాస started worrying.

Rama knew it was the horrible, horripilating cry of a jackal which made him apprehensive . It made him think.
అశుభం బత మన్యేహం గోమాయుర్వాశ్యతే యథా.

స్వస్తి స్యాదపి వైదేహ్యా రాక్షసైర్భక్షణం వినా৷৷3.57.4৷৷


బత alas, గోమాయుః jackal, యథా as, వాశ్యతే howling, అహమ్ I, అశుభమ్ inauspicious, మన్యే thinking, రాక్షసైః by demons, భక్షణం వినా without being eaten up, వైదేహ్యాః Vaidehi's, స్వస్తి well-being, స్యాదపి may be.

'The way the jackal is howling appears ominous. May Sita be safe without being eaten up by demons !
మారీచేన తు విజ్ఞాయ స్వరమాలమ్బ్య మామకమ్.

విక్రుష్టం మృగరూపేణ లక్ష్మణశ్శృణుయాద్యది৷৷3.57.5৷৷

స సౌమిత్రిస్స్వరం శ్రుత్వా తాం చ హిత్వాచ మైథిలీమ్.

తయేహ ప్రహితః క్షిప్రం మత్సకాశమిహైష్యతి৷৷3.57.6৷৷


మృగరూపేణ in the form of a deer, మారీచేన by Maricha, విజ్ఞాయ having known, మామకమ్ my , స్వరమ్ voice, ఆలమ్బ్య imitating, విక్రుష్టమ్ cried out, లక్ష్మణః Lakshmana, శృణుయాద్యది if he listens, సః సౌమిత్రిః that Saumitri, స్వరమ్ voice, శ్రుత్వా after hearing, తాం మైథిలీమ్ to Sita, హిత్వా చ leaving her, తయా by her, ఇహ here, ప్రహితః sent, క్షిప్రమ్ at once, ఇహ here, మత్సకాశమ్ for me, ఏష్యతి he will come,

'If Lakshmana listens to Maricha imitating my voice in the form of a deer, he, sent by Sita will come for me at once, leaving her behind.
రాక్షసైస్సహితైర్నూనం సీతాయా ఈప్సితో వధః.

కాఞ్చనశ్చ మృగో భూత్వా వ్యపనీయాశ్రమాత్తు మామ్৷৷3.57.7৷৷

దూరం నీత్వా తు మారీచో రాక్షసోభూచ్ఛరా హతః.

హా లక్ష్మణ హతోస్మీతి యద్వాక్యం వ్యాజహార హ৷৷3.57.8৷৷


యత్ that, మారీచః Maricha, కాఞ్చనః మృగః golden deer, భూత్వా having become, మామ్ me, ఆశ్రమాత్ from the hermitage, వ్యపనీయ dragging away, దూరమ్ far off, నీత్వా after taking, శరాహతః hit by my arrows, రాక్షసః demon, అభూత్ he became, హా లక్ష్మణ Alas, Lakshmana, హతః అస్మి I am killed, ఇతి these, వాక్యమ్ words, వ్యాజహార he said, సహితైః accompanying, రాక్షసైః by demons, సీతాయాః Sita's, వధః slaughter, ఈప్సితః desired, నూనమ్ surely.

'Hence the murder of Sita must have been jointly planned by the demons. Maricha who had assumed the form of a golden deer, took me away from the hermitage to a far-off place where, killed by my arrows, he turned a demon uttering the words, Alas, Lakshmana, I am killed.
అపి స్వస్తి భవేత్తాభ్యాం రహితాభ్యాం మహావనే.

జనస్థాననిమిత్తం హి కృతవైరోస్మి రాక్షసైః৷৷3.57.9৷৷

నిమిత్తాని చ ఘోరాణి దృశ్యన్తేద్య బహూని చ.


మహావనే in the dense forest, రహితాభ్యామ్ staying, తాభ్యామ్ those two, స్వస్తి safe, అపి భవేత్ will be, జనస్థాన నిమిత్తమ్ on account of Janasthana, రాక్షసైః with demons, కృతవైరః have earned enmity, అస్మి హి because of me, అద్య now, ఘోరాణి dreadful, బహూని many, నిమిత్తాని చ portents, దృశ్యన్తే are seen.

'On account of living in this dense forest in Janasthana I have earned enmity with the demons. Will Lakshmana and Sita be safe without my protection? I see many terrible portents.'
ఇత్యేవం చిన్తయన్రామశ్శ్రుత్వా గోమాయునిస్స్వనమ్৷৷3.57.10৷৷

ఆత్మనశ్చాపనయనాన్మృగరూపేణ రక్షసా.

ఆజగామ జనస్థానం రాఘవః పరిశఙ్కితః৷৷3.57.11৷৷


రాఘవః Rama, గోమాయునిస్స్వనమ్ the jackal's howl, శ్రుత్వా on hearing, ఇత్యేవమ్ like this, చిన్తయన్ worried, మృగరూపేణ in the form of a deer, రక్షసా by the demon, ఆత్మనః his, అపనయనాత్ due to being drawn away, పరిశఙ్కితః terrified, జనస్థానమ్ Janasthana, ఆజగామ came.

On hearing the jackal's howl, Rama began thinking how the demon in the form of a deer drew him away. Thus in the midst of apprehensions he reached Janasthana.
తం దీనమనసో దీనమాసేదుర్మృగపక్షిణః.

సవ్యం కృత్వా మహాత్మానం ఘోరాంశ్చ ససృజుస్స్వరాన్৷৷3.57.12৷৷


దీనమనసః dejected at heart, మృగపక్షిణః animals and birds, దీనమ్ piteous, మహాత్మానమ్ great soul, తమ్ him, సవ్యమ్ కృత్వా keeping him to the left, ఆసేదుః remained, ఘోరాన్ horrifying, స్వరాన్ sounds, ససృజుశ్చ released.

Dejected at heart, the birds and animals piteously kept the great soul (Rama) to the left and produced a dreadful cacophony.
తాని దృష్ట్వా నిమిత్తాని మహాఘోరాణి రాఘవః.

న్యవర్తతాథ త్వరితో జవేనాశ్రమమాత్మనః৷৷3.57.13৷৷


రాఘవః Rama, మహాఘోరాణి very dreadful, తాని నిమిత్తాని such omens, దృష్ట్వా after seeing, అథ then, త్వరితః hastened, జవేన with speed, ఆత్మనః his, ఆశ్రమమ్ hermitage, న్యవర్తత returned.

On seeing such dreadfu omens at that time, Rama hurried back to his hermitage.
సీతాం స తు వరారోహాం లక్ష్మణం చ మహాబలమ్.

ఆజగామ జనస్థానం చిన్తయన్నేవ రాఘవః৷৷3.57.14৷৷


సః రాఘవః that Rama, వరారోహామ్ charming, సీతామ్ Sita, మహాబలమ్ mighty, లక్ష్మణం చ Lakshmana, చిన్తయన్నేవ thinking of them, జనస్థానమ్ Janasthana, ఆజగామ arrived.

Rama arrived at Janasthana thinking (of the safety) of charming Sita and mighty Lakshmana.
తతో లక్ష్మణమాయాన్తం దదర్శ విగతప్రభమ్.

తతోవిదూరే రామేణ సమీయాయ స లక్ష్మణః৷৷3.57.15৷৷

విషణ్ణస్సువిషణ్ణేన దుఃఖితో దుఃఖభాగినా.


తతః thereafter, ఆయాన్తమ్ while coming, విగతప్రభమ్ dull, లక్ష్మణమ్ to Lakshmana, దదర్శ saw, తతః then, విషణ్ణః a despondent one, దుఃఖితః one in grief, సః లక్ష్మణః that Lakshmana, సువిషణ్ణేన with a despondent one, దుఃఖభాగినా immersed in sorrow, రామేణ Rama, అవిదూరే not very far, సమీయాయ went near.

He then saw Lakshmana coming towards him with a cheerless face. When the sad, depressed Lakshmana came near, he saw Rama (equally) despondent and grief-stricken.
సఞ్జగర్హేథ తం భ్రాతా జ్యేష్ఠో లక్ష్మణమాగతమ్৷৷3.57.16৷৷

విహాయ సీతాం విజనే వనే రాక్షససేవితే.


అథ at that time, జ్యేష్ఠః భ్రాతా elder brother Rama, రాక్షససేవితే in a place infested with demons, విజనే in a desolate, వనే forest, సీతామ్ Sita, విహాయ leaving, ఆగతమ్ one who came, తం లక్ష్మణమ్ to that Lakshmana, సఞ్జగర్హే rebuked.

In this situation Rama the elder brother rebuked Lakshmana for having left Sita behind in a desolate forest infested with demons.
గృహీత్వా చ కరం సవ్యం లక్ష్మణం రఘునన్దనః৷৷3.57.17৷৷

ఉవాచ మధురోదర్కమిదం పరుషమార్తిమత్.


రఘునన్దనః a delight of the Raghu dynasty, ఆర్తిమత్ piteously, సవ్యం కరమ్ left hand, గృహీత్వా on
taking hold, మధురోదర్కమ్ sweet as ever, పరుషమ్ harsh, ఇదమ్ this, లక్ష్మణమ్ to Lakshmana, ఉవాచ said.

Rama, the delight of the Raghus, took hold of Lakshmana's left hand, and in sadness said these sweet harsh words :
అహో లక్ష్మణ గర్హ్యం తే కృతం యస్త్వం విహాయ తామ్৷৷3.57.18৷৷

సీతామిహాగతస్సౌమ్య కచ్చిత్స్వస్తి భవేదిహ.


సౌమ్య O gentle one!, లక్ష్మణ Lakshmana, యః who, త్వమ్ you, తామ్ her, సీతామ్ Sita, విహాయ leaving, ఇహ here, ఆగతః came, తే to you, గర్హ్యమ్ blameworthy, కృతమ్ done, ఇహ here, స్వస్తి safe, భవేత్ కచ్చిత్ will she be safe, అహో Alas.

O gentle Lakshmana! you are to blame for coming here, leaving Sita behind. Alas! will she be safe now?
న మేస్తి సంశయో వీర సర్వథా జనకాత్మజా৷৷3.57.19৷৷

వినష్టా భక్షితా వాపి రాక్షసైర్వనచారిభిః.

అశుభాన్యేవ భూయిష్ఠం యథా ప్రాదుర్భవన్తి మే৷৷3.57.20৷৷


వీర O great hero, మే to me, భూయిష్ఠమ్ many, అశుభాన్యేవ inauspicious omens only, యథా similarly, ప్రాదుర్భవన్తి got manifested, జనకాత్మజా Sita, సర్వథా by all means, వినష్టా she is lost, వనచారిభిః by forset-rangers, రాక్షసైః demons, భక్షితా వాపి must have been eaten up, మే for me, సంశయః doubt, నాస్తి is not.

O heroic Lakshmana! I see many inauspicious omens. I think Sita might have been lost or eaten away by the demons of the forest. There is no doubt about it.
అపి లక్ష్మణ సీతాయాస్సామగ్ర్యం ప్రాప్నుయావహే.

జీవన్త్యాః పురుషవ్యాఘ్ర సుతాయా జనకస్య వై৷৷3.57.21৷৷


పురుషవ్యాఘ్ర O tiger among men, లక్ష్మణ Lakshmana, జీవన్త్యా: of the living, జనకస్య సుతాయాః of the daughter of Janaka, సీతాయాః Sita's, సామగ్ర్యమ్ total well being, అపి ప్రాప్నుయావహే will we be able to get her back.

O Lakshmana, a tiger among men, will we be able to see the daughter of Janaka, living in a state of total well-being? Will we be able to get her back ?
యథా వై మృగసఙ్ఘాశ్చ గోమాయుశ్చైవ భైరవమ్.

వాశ్యన్తే శకునాశ్చాపి ప్రదీప్తామభితో దిశమ్৷৷3.57.22৷৷

అపి స్వస్తి భవేత్తస్యా రాజపుత్ర్యా మహాబల.


మహాబల mighty, మృగసఙ్ఘాశ్చ herds of beasts, గోమాయుశ్చ jackal also, శకునాశ్చాపి birds too, ప్రదీప్తామ్ shining bright, దిశమ్ direction, అభితః towards, యథా as, భైరవమ్ in frightful manner, వాశ్యన్తే howling, రాజపుత్ర్యాః of the princess, తస్యాః of that Sita, స్వస్తి అపి భవేత్ may her be well.

O mighty Lakshmana ! from the way the beasts, jackals and birds too have turned in the bright direction of the Sun, crying in a frightful manner, can we hope princess Sita is safe ?
ఇదం హి రక్షో మృగసన్నికాశం ప్రలోభ్య మాం దూరమనుప్రయాన్తమ్.

హతం కథఞ్చిన్మహతా శ్రమేణ స రాక్షసోభూన్మ్రియమాణ ఏవ৷৷3.57.23৷৷


మృగసన్నికాశమ్ appearing like a deer, ఇదం రక్షః this demon, అనుప్రయాన్తమ్ who followed, మామ్ me, దూరమ్ far, ప్రలోభ్య alluring, మహతా with great, శ్రమేణ with effort, కథఞ్చిత్ somehow, హతమ్ killed, సః he, మ్రియమాణః while on the verge of death, ఏవ too, రాక్షసః demon, అభూత్ turned.

Appearing in the guise of a deer, this demon allured me to a great distance. With much effort he was somehow killed. but he assumed his demoniac form while dying.
మనశ్చ మే దీనమిహాప్రహృష్టం చక్షుశ్చ సవ్యం కురుతే వికారమ్.

అసంశయం లక్ష్మణ నాస్తి సీతా హృతా మృతా వా పథి వర్తతే వా৷৷3.57.24৷৷


ఇహ here, దీనమ్ depressed, మే మనశ్చ my heart, అప్రహృష్టమ్ sorrowful, సవ్యం చక్షుశ్చ left eye, వికారమ్ throbbing, కురుతే doing, లక్ష్మణ Lakshmana, అసంశయమ్ no doubt, సీతా Sita, నాస్తి is not alive, హృతా either abducted, మృతా వా or died, పథి on the way, వర్తతే వా lies.

With my heart dejected and depressed, my left eye throbbing, O Lakshmana, I have no doubt that Sita is either abducted or dead or abandoned on the way.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే సప్తపఞ్చాశస్సర్గః৷৷
Thus ends the fiftyseventh sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.