Sloka & Translation

[Rama enquires Lakshmana the reason for leaving Sita alone-- Lakshmana tells him about Sita goading him to leave immediately.]

అథాశ్రమాదుపావృత్తమన్తరా రఘునన్దనః.

పరిపప్రచ్ఛ సౌమిత్రిం రామో దుఃఖార్దితం పునః৷৷3.59.1৷৷


అథ and then, రఘునన్దనః delight of the Raghus, రామః Rama, దుఃఖార్దితమ్ afflicted, ఆశ్రమాత్ from the hermitage, ఉపావృత్తమ్ returned, సౌమిత్రిమ్ Lakshmana, అన్తరా in the midst, పునః again, పరిపప్రచ్ఛ questioned.

Rama, the delight of the Raghus, once again questioned Lakshmana who had come out of the hermitage, deeply hurt:
తమువాచ కిమర్థం త్వమాగతోపాస్య మైథిలీమ్.

యదా సా తవ విశ్వాసాద్వనే విరహితా మయా৷৷3.59.2৷৷


తమ్ him, ఉవాచ had said, తవ your, విశ్వాసాత్ with the confidence, మయా myself, సా she, వనే in the forest, యదా as such, విరహితా left, మైథిలీమ్ Maithili, కిమర్థమ్ for what reason, ఉపాస్య having left her, త్వమ్ you, ఆగతః came.

Why did you come, leaving the princess from Mithila alone in the forest when I had left her under your trust ?
దృష్ట్వైవాభ్యాగతం త్వాం మే మైథిలీం త్యజ్య లక్ష్మణ.

శఙ్కమానం మహత్పాపం యత్సత్యం వ్యథితం మనః৷৷3.59.3৷৷


లక్ష్మణ Lakshmana, మైథిలీమ్ Maithili, త్యజ్య left, అభ్యాగతమ్ your coming, త్వామ్ your, దృష్ట్వైవ on seeing, మనః in my mind, మహత్ great, పాపమ్ evil, శఙ్కమానమ్ doubted, వ్యథితమ్ (ఇతి) యత్ I was pained, సత్యమ్ it was true.

When I saw you, O Lakshmana, coming without Sita, my mind was oppressed with evil thought which have come true.
స్ఫురతే నయనం సవ్యం బాహుశ్చ హృదయం చ మే.

దృష్ట్వా లక్ష్మణ దూరే త్వాం సీతావిరహితం పథి৷৷3.59.4৷৷


లక్ష్మణ Lakshmana, సీతావిరహితమ్ without Sita, త్వామ్ you, దూరే at a distance, పథి on the way, దృష్ట్వా seeing, మే mine, సవ్యమ్ left, నయనమ్ eye, బాహుశ్చ shoulder, స్ఫురతే throbbing, మే my, హృదయం చ heart too.

O Lakshmana, as I saw you from a distance without Sita, my left eye, my shoulder and my heart throbbed.
ఏవముక్తన్తు సౌమిత్రిర్లక్ష్మణశ్శుభలక్షణః.

భూయో దుఃఖసమావిష్టో దుఃఖితం రామమబ్రవీత్৷৷3.59.5৷৷


ఏవమ్ in that way, ఉక్తః having been spoken, సౌమిత్రిః Lakshmana, శుభలక్షణః endowed with good traits, లక్ష్మణః Lakshmana, భూయః again, దుఃఖసమావిష్టః drowned in greater sorrow, దుఃఖితమ్ sorrowful, రామమ్ to Rama, అబ్రవీత్ said.

Thus addressed, virtuous Lakshmana, overwhelmed with sorrow replied to the grief stricken Rama:
న స్వయం కామకారేణ తాం త్యక్త్వాహమిహాగతః.

ప్రచోదిత స్తయైవోగ్రైస్త్వత్సకాశమిహాగతః৷৷3.59.6৷৷


అహమ్ I, తామ్ her, స్వయమ్ on my own, త్యక్త్వా after leaving, కామకారేణ by my own desire, ఇహ here, న ఆగతః not come, తయైవ by herself, ఉగ్రైః with angry words, ప్రచోదితః provoked, ఇహ here, త్వత్సకాశమ్ to you, ఆగతః I came.

I did not leave her on my own nor have I come here of my own accord. I came to you,
provoked by her angry words.
ఆర్యేణేవ పరాక్రుష్టం హాసీతే లక్ష్మణేతి చ.

పరిత్రాహీతి యద్వాక్యం మైథిల్యాస్తచ్ఛ్రుతిం గతమ్৷৷3.59.7৷৷


హా సీతే Alas, Sita, హా లక్ష్మణ Alas, Lakshmana, ఇతి చ these words, పరిత్రాహి ఇతి save me, యత్ such, ఆర్యేణేవ as if your noble self, పరాక్రుష్టమ్ loudly, తత్ then, మైథిల్యాః Maithili's, శ్రుతిమ్ to her ears, గతమ్ reached.

Uttered loudly, 'Alas Sita, Alas, Lakshmana, save me', as if these were the words of your noble self, reached Sita's ears.
సా తమార్తస్వరం శ్రుత్వా తవ స్నేహేన మైథిలీ.

గచ్ఛ గచ్ఛేతి మామాహ రుదన్తీ భయవిహ్వలా৷৷3.59.8৷৷


సా మైథిలీ that Maithili, తమ్ that, ఆర్తస్వరమ్ cry of pain, శ్రుత్వా hearing, రుదన్తీ crying, తవ స్నేహేన because of her love for you, భయవిహ్వలా wild with fear, గచ్ఛ గచ్ఛ ఇతి go, go, మామ్ to me said, ఆహ pleaded.

The princess from Mithila heard this cry of pain and, wild with fear, urged me out of her love for you to go.
ప్రచోద్యమానేన మయా గచ్ఛేతి బహుశస్తయా.

ప్రత్యుక్తా మైథిలీ వాక్యమిదం త్వత్ప్రత్యయాన్వితమ్.3.59.9৷৷


గచ్ఛ ఇతి saying go, తయా Sita, బహుశః many ways, ప్రచోద్యమానేన while being provoked, మయా by me, మైథిలీ Maithili, త్వత్ప్రత్యయాన్వితమ్ cofidence in her, ఇదమ్ these, వాక్యమ్ words, ప్రత్యుక్తా replied.

When I was repeated asked to go, I said this in order to instil confidence in the princess from Mithila :
న తత్పశ్యామ్యహం రక్షో యదస్య భయమావహేత్.

నిర్వృతా భవ నాస్త్యేతత్కేనాప్యేవముదాహృతమ్৷৷3.59.10৷৷


అస్య his, యత్ Rama, భయమ్ fear, ఆవహేత్ who can cause, తత్ such, రక్షః demon, అహమ్ I, న పశ్యామి I do not see, నిర్వృతా give up fear, భవ your, ఏతత్ this, నాస్తి does not exist, కేనాపి by some one, ఏవమ్ in that way, ఉదాహృతమ్ is uttered.

'No one can cause fear in Rama. I do not see any demon who can hold a threat to him. Give up fear. Some one might have said it.
విగర్హితం చ నీచం చ కథమార్యోభిధాస్యతి.

త్రాహీతి వచనం సీతే యస్త్రాయేత్రిదశానపి৷৷3.59.11৷৷


సీతే O Sita, యః he, త్రిదశానపి even gods, త్రాయేత్ he may save, ఆర్యః capable one, విగర్హితమ్ demeaning, నీచం చ lowly, త్రాహి ఇతి saying 'save me', వచనమ్ words, కథమ్ how, అభిధాస్యతి will speak out?

'How can Rama who is capable of saving even gods speak such unworthy, demeaning words, 'Save me, O Sita!'
కిం నిమిత్తం తు కేనాపి భ్రాతురాలమ్బ్య మే స్వరమ్.

రాక్షసేనేరితం వాక్యం త్రాహి త్రాహీతి శోభనే৷৷3.59.12৷৷


శోభనే O fair lady!, కిం నిమిత్తం తు for some reason, కేనాపి రాక్షసేన by some demon, మే భ్రాతుః my brother's, స్వరమ్ voice, ఆలమ్బ్య adapting, త్రాహి త్రాహి ఇతి 'save me, save me', వాక్యమ్ these words, ఈరితమ్ is said.

O fair lady, for some reason some demon has uttered these words 'Save me, save me' adapting my brother's voice.
విస్వరం వ్యాహృతం వాక్యం లక్ష్మణ త్రాహి మామితి.

న భవత్యా వ్యథా కార్యా కునారీజనసేవితా৷৷3.59.13৷৷


లక్ష్మణ Lakshmana, మామ్ me, త్రాహి save me, ఇతి thus, విస్వరమ్ in an altered voice, వాక్యమ్ these words, వ్యాహృతమ్ uttered, భవత్యా yourself, కునారీజనసేవితా like an ordinary low-born woman, వ్యథా pain, న కార్యా not to be taken.

'Lakshmana, save me' are the words uttered in an altered tone. Like an ordinary, low-born woman you are not to feel concerned for this.
అలం వైక్లబ్యమాలమ్బ్య స్వస్థా భవ నిరుత్సుకా.

న సోస్తి త్రిషు లోకేషు పుమాన్వై రాఘవం రణే৷৷3.59.14৷৷

జాతో వా జాయమానో వా సంయుగే యః పరాజయేత్.

న జయ్యో రాఘవో యుద్ధే దేవైశ్శక్రపురోగమైః৷৷3.59.15৷৷


వైక్లబ్యమ్ bewilderment, ఆలమ్బ్య resorting to, అలమ్ no need, నిరుత్సుకా frustrated, స్వస్థా భవ you should be calm, యః whoever, సంయుగేరణే in an encounter, రాఘవమ్ Rama, పరాజయేత్ defeat, సః he, పుమాన్ a man, త్రిషు లోకేషు in the three worlds, జాతో వా is born in the past, జాయమానో వా or going to be born, నాస్తి is not there, రాఘవః Rama, శక్రపురోగమైః by those led by Indra, దేవైః by gods, యుద్ధే in war, న జయ్యః cannot be conquered.

'You should not feel agitated or dispirited. Be composed. There is no one either born or going to be born in the three worlds who can defeat Rama in war. He cannot be conquered in a battle even by gods led by indra.'
ఏవముక్తా తు వైదేహీ పరిమోహితచేతనా.

ఉవాచాశ్రూణి ముఞ్చన్తీ దారుణం మామిదం వచః৷৷3.59.16৷৷


ఏవమ్ in that way, ఉక్తా consoled, వైదేహీ Vaidehi, పరిమోహితచేతనా of deluded intellect, అశ్రూణి tears, ముఞ్చన్తీ shedding, మామ్ me, దారుణం harsh, ఇదం వచః these words, ఉవాచ said.

Deluded by her senses, Vaidehi said these words, shedding tears when I tried to
console her:
భావో మయి తవాత్యర్థం పాప ఏవ నివేశితః.

వినష్టే భ్రాతరి ప్రాప్తుం న చ త్వం మామవాప్స్యసి৷৷3.59.17৷৷


భ్రాతరి brother, వినష్టే is deceased, ప్రాప్తుమ్ to get, మయి me, అత్యర్థమ్ extremely, పాపః భావ ఏవ sinful thought only, తవ you, నివేశితః is set, త్వమ్ you, మామ్ me, న చ అవాప్స్యసి will not be able to gain.

'You have an extremely sinful intention of getting me when your brother is dead. But you will not be able to gain me.
సఙ్కేతాద్భరతేన త్వం రామం సమనుగచ్ఛసి.

క్రోశన్తం హి యథాత్యర్థం నైవమభ్యవపద్యసే৷৷3.59.18৷৷


అత్యర్థమ్ intensely, క్రోశన్తమ్ shouting for help, యథా as, ఏవమ్ in this, నాభ్యవపద్యసే are not going, త్వమ్ you, భరతేన by Bharata, సఙ్కేతాత్ instruction, రామమ్ Rama,సమనుగచ్ఛసి followed.

'Since you are not reaching out to Rama who is helplessly crying for his rescue, you must have followed Rama, instructed by Bharata (to do him harm)'৷৷
రిపుః ప్రచ్ఛన్నచారీ త్వం మదర్థమనుగచ్ఛసి.

రాఘవస్యాన్తరప్రేప్సుస్తథైనం నాభిపద్యసే৷৷3.59.19৷৷


ప్రచ్ఛన్నచారీ in disguise, రిపుః enemy, త్వమ్ you, రాఘవస్య Rama's, అన్తరప్రేప్సుః waiting for an opportunity, మదర్థమ్ for my sake, అనుగచ్ఛసి are following, తథా like this, ఏనమ్ him, నాభిపద్యసే not going now.

'You are an enemy moving in disguise with an interest in me. You are waiting for an opportunity to set aside Rama. That is why you are not rushing to him.'
ఏవముక్తో హి వైదేహ్యా సంరబ్ధో రక్తలోచనః.

క్రోధాత్ప్రస్ఫురమాణోష్ఠ ఆశ్రమాదభినిర్గతః৷৷3.59.20৷৷


వైదేహ్యా by Vaidehi, ఏవమ్ in that way, ఉక్తః having spoken, సంరబ్ధః an agitated person, క్రోధాత్ in anger, రక్తలోచనః with reddened eye, స్ఫురమాణోష్ఠః quivering lips, ఆశ్రమాత్ from the hermitage, అభినిర్గతః came out.

At these words from the princess of Videha, I came out of the hermitage in an agitated mood with my eyes turned red and lips quivering in anger.
ఏవం బ్రువాణం సౌమిత్రిం రామస్సన్తాపమోహితః.

అబ్రవీద్దుష్కృతం సౌమ్య తాం వినా యత్త్వమాగతః৷৷3.59.21৷৷


ఏవమ్ in that way, బ్రువాణమ్ as he was telling, సౌమిత్రిమ్ Lakshmana, సన్తాపమోహితః overtaken by grief, రామః Rama, అబ్రవీత్ said, సౌమ్య noble, యత్ since, త్వమ్ you, తాం వినా without her, ఆగతః came, దుష్కృతమ్ a wrong act, కృతమ్ is done.

To Lakshmana thus reporting, Rama, overcome with grief, said,(Even then) O noble brother! your coming here, leaving her behind, is a wrong step taken.
జానన్నపి సమర్థం మాం రక్షసాం వినివారణే.

అనేన క్రోధవాక్యేన మైథిల్యా నిస్సృతో భవాన్৷৷3.59.22৷৷


మామ్ me, రక్షసామ్ of demons, వినివారణే in warding off, సమర్థమ్ capable, జానన్నపి even knowing , భవాన్ yourself, మైథిల్యాః Maithili's, అనేన by this, క్రోధవాక్యేన angry words, నిస్సృతః came out.

You have come out of the hermitage provoked by Maithili's angry words, even though you are aware that I am capable of warding off the demons.
న హి తే పరితుష్యామి త్యక్త్వా యద్యాసి మైథిలీమ్.

క్రుద్ధాయాః పరుషం శ్రుత్వా తాం విహాయ త్వమాగతః৷৷3.59.23৷৷


మైథిలీమ్ Maithili, త్యక్త్వా left, యద్యాసి that you came, తే with you, న పరితుష్యామి not pleased, త్వమ్ you, క్రుద్ధాయాః angry, పరుషమ్ harsh, శ్రుత్వా listening, తామ్ her, విహాయ deserting, ఇహ here, ఆగతః came.

I am not happy with you as you have come here deserting Sita on the plea that she was angry and spoke harsh words.
సర్వథా త్వవినీతం తే సీతయా యత్ప్రచోదితః.

క్రోధస్య వశమాపన్నో నాకరోశ్శాసనం మమ৷৷3.59.24৷৷


సీతయా by Sita, ప్రచోదితః you are urged, క్రోధస్య by anger's, వశమ్ grip, ఆపన్నః came, మమ my, శాసనమ్ orders, నాకరోః (ఇతి) యత్ not respected, సర్వథా by all means, తే your, అవినీతమ్ act of disobedience.

Provoked by the words of Sita spoken in anger you came without respecting my orders. It is definitely an act of disobedience.
అసౌ హి రాక్షసశ్శేతే శరేణాభిహతో మయా.

మృగరూపేణ యేనాహమాశ్రమాదపవాహితః৷৷3.59.25৷৷


మృగరూపేణ in the guise of a deer, యేన by whom, అహమ్ I, ఆశ్రమాత్ from the hermitage, అపవాహితః was taken away, అసౌ రాక్షసః this demon, మయా by me, శరేణ with an arrow, అభిహతః he is killed, శేతే lies.

This demon who misled me in the guise of a deer and took me away from the hermitage, lies dead, killed by my arrow.
వికృష్య చాపం పరిధాయ సాయకం సలీలబాణేన చ తాడితో మయా.

మార్గీం తనుం త్యజ్య స విక్లబస్వరో బభూవ కేయూరధరస్సరాక్షసః৷৷3.59.26৷৷


మయా by me, చాపమ్ bow, వికృష్య bending, సాయకమ్ an arrow, పరిధాయ after fixing, సలీలబాణేన
arrow released with ease, తాడితః beaten , సః he, మార్గీమ్ a deer, తనుమ్ body, త్యజ్య having, సవిక్లబస్వర: painful voice, కేయూరధరః with a bracelet, రాక్షసః demon, బభూవ lay down.

Bending the bow I fixed the arrow and released it at ease. Hit by that arrow he gave up his guise of the deer and assuming the form of a demon with a bracelet on his arm fell down groaning.
శరాహతేనైవ తదార్తయా గిరా స్వరం సమాలమ్బ్య సుదూరసుశ్రవమ్.

ఉదాహృతం తద్వచనం సుదారుణం త్వమాగతో యేన విహాయ మైథిలీమ్৷৷3.59.27৷৷


తదా then, శరాహతేనైవ as soon as he was hit by the arrow, ఆర్తయా in distress, గిరా with a voice, సుదూరసుశ్రవమ్ even heard from a distance, స్వరమ్ voice, సమాలమ్బ్య adapting, సుదారుణమ్ very dreadful, తత్ that, వచనమ్ words, ఉదాహృతమ్ uttered, యేన by which, త్వమ్ you, మైథిలీమ్ Maithili, విహాయ after deserting, ఇహ here, ఆగతః came.

Hit by the arrow, the demon imitating my voice cried out in desperation which could be clearly audible even from a distance. On hearing the dreadful words you deserted Sita and came here.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే ఏకోనషష్టితమస్సర్గః৷৷
Thus ends the fiftyninth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.