[Rama's lamentation.]
సీతామపశ్యన్ధర్మాత్మా శోకోపహతచేతనః.
విలలాప మహాబాహూ రామః కమలలోచనః৷৷3.62.1৷৷
సీతామపశ్యన్ధర్మాత్మా శోకోపహతచేతనః.
విలలాప మహాబాహూ రామః కమలలోచనః৷৷3.62.1৷৷
Sloka & Translation
ధర్మాత్మా righteous Rama, మహాబాహుః long-armed, కమలలోచనః lotus-eyed, రామః Rama, సీతామ్ Sita, అపశ్యన్ not able to see, శోకోపహతచేతనః senses overwhelmed by grief, విలలాప wept.
The righteous, the long-armed,lotus-eyed Rama, unable to see Sita wept with his senses overwhilmed by grief.
పశ్యన్నివ చ తాం సీతామపశ్యన్మదనార్దితః.
ఉవాచ రాఘవో వాక్యం విలాపాశ్రయదుర్వచమ్৷৷3.62.2৷৷
ఉవాచ రాఘవో వాక్యం విలాపాశ్రయదుర్వచమ్৷৷3.62.2৷৷
మదనార్దితః under the spell of Cupid, రాఘవః Rama, తామ్ her, సీతామ్ Sita, అపశ్యన్ while not seeing, పశ్యన్నివ as if he was seeing, విలాపాశ్రయదుర్వచమ్ words which cannot be uttered in grief, వాక్యమ్ words, ఉవాచ said.
Under the spell of Cupid, Rama uttered such words in grief which are otherwise unutterable. As if he was seeing Sita (before him) which was not a fact.
త్వమశోకస్య శాఖాభిః పుష్పప్రియతయా ప్రియే.
ఆవృణోషి శరీరం తే మమ శోకవివర్ధినీ৷৷3.62.3৷৷
ఆవృణోషి శరీరం తే మమ శోకవివర్ధినీ৷৷3.62.3৷৷
ప్రియే O my beloved, త్వమ్ you, పుష్పప్రియతయా due to your love for flowers, మమ my, శోకవివర్ధినీ augmenting sorrow, అశోకస్య Ashoka's, శాఖాభిః by branches, తే your, శరీరమ్ body, ఆవృణోషి you are covering.
O my beloved ! as you love flowers you are hiding your body behind the branches of
the Ashoke tree that enhances my sorrow (paradoxically).
కదలీస్కన్ధసదృశౌ కదల్యా సంవృతావుభౌ.
ఊరూ పశ్యామి తే దేవి నాసి శక్తా నిగూహితుమ్৷৷3.62.4৷৷
ఊరూ పశ్యామి తే దేవి నాసి శక్తా నిగూహితుమ్৷৷3.62.4৷৷
దేవి O Devi, కదలీస్కన్ధసదృశౌ appearing like banana trunk, కదల్యా with banana plant, సంవృతౌ are covered, తే ఊరూ both your thighs, పశ్యామి I see, నిగూహితుమ్ to hide, శక్తా possible, నాసి not.
O Devi! I can see both your thighs which resemble banana trunk hidden behind a banana plant. It is not possible for you to hide them from me.
కర్ణికారవనం భద్రే హసన్తీ దేవి సేవసే.
అలం తే పరిహాసేన మమ బాధావహేన వై৷৷3.62.5৷৷
అలం తే పరిహాసేన మమ బాధావహేన వై৷৷3.62.5৷৷
దేవి O lady, భద్రే O gentle one, హసన్తీ laughing, కర్ణికారవనమ్ Karnikara garden, సేవసే wandering, మమ myself, బాధావహేన causing pain, తే పరిహాసేన by your fun, అలమ్ enough of it.
O gentle one ! you are wandering in the karnikara garden, laughing and making fun. Enough of this , that causes my pain.
పరిహాసేన కిం సీతే పరిశ్రాన్తస్య మే ప్రియే.
అయం స పరిహాసోపి సాధు దేవి న రోచతే৷৷3.62.6৷৷
అయం స పరిహాసోపి సాధు దేవి న రోచతే৷৷3.62.6৷৷
ప్రియే O beloved, సీతే Sita, పరిశ్రాన్తస్య when I am exhausted, మే my, పరిహాసేన by joking, కిమ్ why, అయమ్ this, సః that, పరిహాసోపి fun also, సాధు well, న రోచతే not liked.
O my dear Sita, why are you joking when I am exhausted? Such fun cannot be relished now.
విశేషేణాశ్రమస్థానే హాసోయం న ప్రశస్యతే.
అవగచ్ఛామి తే శీలం పరిహాసప్రియం ప్రియే৷৷3.62.7৷৷
ఆగచ్ఛ త్వం విశాలాక్షి శూన్యోయముటజస్తవ.
అవగచ్ఛామి తే శీలం పరిహాసప్రియం ప్రియే৷৷3.62.7৷৷
ఆగచ్ఛ త్వం విశాలాక్షి శూన్యోయముటజస్తవ.
విశేషేణ especially, ఆశ్రమస్థానే in a place like hermitage, అయమ్ this, హాసః jest, న ప్రశస్యతే not appreciated, ప్రియే O dear, తే you, పరిహాసప్రియమ్ lover of fun, శీలమ్ nature, అవగచ్ఛామి I am aware, విశాలాక్షి large-eyed lady, త్వమ్ you, ఆగచ్ఛ come here, తవ yours, అయమ్ this, ఉటజః cottage, శూన్యః empty.
O darling ! joking specially in a hermitage is not appreciated. I know your nature.You love fun. O large-eyed Sita, come here. This cottage of yours is empty.
సువ్యక్తం రాక్షసైస్సీతా భక్షితా వా హృతాపి వా৷৷3.62.8৷৷
న హి సా విలపన్తం మాముపసమ్ప్రైతి లక్ష్మణ.
న హి సా విలపన్తం మాముపసమ్ప్రైతి లక్ష్మణ.
లక్ష్మణ Lakshmana, సీతా Sita, సువ్యక్తమ్ surely, రాక్షసైః by demons, భక్షితా వా devoured or, హృతాపి వా or abducted, సా that, విలపన్తమ్ while I cry like this, మామ్ me, న ఉపసమ్ప్రైతి హి not coming to me.
O Lakshmana! surely Sita is either devoured by demons or abducted. When I am weeping like this she is not coming to me.
ఏతాని మృగయూథాని సాశ్రునేత్రాణి లక్ష్మణ৷৷3.62.9৷৷
శంసన్తీవ హి వైదేహీం భక్షితాం రజనీచరైః.
శంసన్తీవ హి వైదేహీం భక్షితాం రజనీచరైః.
లక్ష్మణ O Lakshmana, సాశ్రునేత్రాణి eyes filled with tears, ఏతాని these, మృగయూథాని herds of deer, వైదేహీమ్ Vaidehi, రజనీచరైః night- walkers, భక్షితామ్ eaten away, శంసన్తి ఇవ as if they are telling me.
O Lakshmana, these herds of deer with their eyes filled with tears are as if telling me that she is eaten away by the demons.
హా మమార్యే క్వ యాతాసి హా సాధ్వి వరవర్ణిని৷৷3.62.10৷৷
హా సకామా త్వయా దేవీ కైకేయీ సా భవిష్యతి.
హా సకామా త్వయా దేవీ కైకేయీ సా భవిష్యతి.
హా Alas, మమ my, ఆర్యే noble lady, క్వ where, యాతా అసి have you gone?, హా సాధ్వి Ha chaste lady, వరవర్ణిని a woman of excellent complexion, హా Ha, త్వయా by you, దేవీ the queen, సా that, కైకేయీ Kaikeyi, అద్య now, సకామా desire fulfilled, భవిష్యతి will become.
Alas, my noble lady, where have you gone? O chaste lady of excellent complexion, that queen Kaikeyi's desire will be fulfilled now.
సీతయా సహ నిర్యాతో వినా సీతాముపాగతః৷৷3.62.11৷৷
కథం నామ ప్రవేక్ష్యామి శూన్యమన్తఃపురం పునః.
కథం నామ ప్రవేక్ష్యామి శూన్యమన్తఃపురం పునః.
సీతయా సహ along with Sita, నిర్యాతః came out, వినా సీతామ్ without Sita, ఉపాగతః coming back, శూన్యమ్ empty, అన్తఃపురమ్ linner apartment (of queens), పునః again, కథం నామ how can I, ప్రవేక్ష్యామి enter?
I left home with Sita. How can I re-enter the inner apartment without her ?
నిర్వీర్య ఇతి లోకో మాం నిర్దయశ్చేతి వక్ష్యతి৷৷3.62.12৷৷
కాతరత్వం ప్రకాశం హి సీతాపనయనేన మే.
కాతరత్వం ప్రకాశం హి సీతాపనయనేన మే.
లోకః the world, మామ్ me, నిర్వీర్యః without valour, ఇతి so also, నిర్దయశ్చేతి a man who lack compassion, వక్ష్యతి will say, సీతాపనయనేన by Sita's abduction, మే my, కాతరత్వమ్ timid nature, ప్రకాశం హి will manifest.
By Sita's abduction it will be clear to the world that I lack manliness and compassion. My cowardly nature will clearly manifest.
నివృత్తవనవాసశ్చ జనకం మిథిలాధిపమ్৷৷3.62.13৷৷
కుశలం పరిపృచ్ఛన్తం కథం శక్ష్యే నిరీక్షితుమ్.
కుశలం పరిపృచ్ఛన్తం కథం శక్ష్యే నిరీక్షితుమ్.
నివృత్తవనవాసశ్చ after completing the period of exile, కుశలమ్ welfare, పరిపృచ్ఛన్తమ్ as he enquires, మిథిలాధిపమ్ to lord of Mithila, జనకమ్ Janaka, నిరీక్షితుమ్ to face, కథమ్ how do I, శక్ష్యే will be able.
After completing the period of my exile when Janaka , king of Mithila, enquires of her welfare how can I face him?
విదేహరాజో నూనం మాం దృష్ట్వా విరహితం తయా৷৷3.62.14৷৷
సుతాస్నేహేన సన్తప్తో మోహస్య వశమేష్యతి.
సుతాస్నేహేన సన్తప్తో మోహస్య వశమేష్యతి.
విదేహరాజః king of Videha, తయా విరహితమ్ without her, మామ్ me, దృష్ట్వా seeing, సుతాస్నేహేన out of love for his daughter, సన్తప్తః distressed, మోహస్య delusion's, వశమ్ grip, ఏష్యతి he will be, నూనమ్ surely.
If the king of Videha sees me without her, he will surely be distressed and will fall into a swoon for the love of his daughter.
అథవా న గమిష్యామి పురీం భరతపాలితామ్৷৷3.62.15৷৷
స్వర్గోపి సీతయా హీనశ్శూన్య ఏవ మతో మమ.
స్వర్గోపి సీతయా హీనశ్శూన్య ఏవ మతో మమ.
అథవా or else, భరతపాలితామ్ ruled by Bharata, పురీమ్ city, న గమిష్యామి not go, సీతయా by Sita,మమ for me, హీనః empty, స్వర్గోపి even heaven, శూన్య empty, ఏవ too, మతః to me.
Or else, I will not go to the city ruled by Bharata. Without Sita even heaven will be empty for me.
మామిహోత్సృజ్య హి వనే గచ్ఛాయోధ్యాం పురీం శుభామ్৷৷3.62.16৷৷
న త్వహం తాం వినా సీతాం జీవేయం హి కథఞ్చన.
న త్వహం తాం వినా సీతాం జీవేయం హి కథఞ్చన.
మామ్ to me, ఇహ here, వనే in the woods, ఉత్సృజ్య deserting, శుభామ్ auspicious, అయోధ్యాం పురీమ్ to the city of Ayodhya, గచ్ఛ you may go, అహం తు I also , తాం సీతాం వినా without Sita, కథఞ్చన
indeed, న జీవేయం హి will not live.
Go to the auspicious city of Ayodhya, leaving me here in the woods. I can never live without Sita.
గాఢమాశ్లిష్య భరతో వాచ్యో మద్వచనాత్త్వయా৷৷3.62.17৷৷
అనుజ్ఞాతోసి రామేణ పాలయేతి వసున్ధరామ్.
అనుజ్ఞాతోసి రామేణ పాలయేతి వసున్ధరామ్.
భరతః Bharata, గాఢమ్ tightly, ఆశ్లిష్య embracing, మద్వచనాత్ by my words, త్వయా by you, వాచ్యః should be told, వసున్ధరామ్ earth, పాలయేతి may rule, రామేణ by Rama's, అనుజ్ఞాతః ordered, అసి you are.
While embracing Bharata tightly, repeat my words, 'You are permitted by Rama to rule the earth.'
అమ్బా చ మమ కైకేయీ సుమిత్రా చ త్వయా విభో৷৷3.62.18৷৷
కౌసల్యా చ యథాన్యాయమభివాద్యా మమాజ్ఞయా.
రక్షణీయా ప్రయత్నేన భవతా సూక్తకారిణా৷৷3.62.19৷৷
కౌసల్యా చ యథాన్యాయమభివాద్యా మమాజ్ఞయా.
రక్షణీయా ప్రయత్నేన భవతా సూక్తకారిణా৷৷3.62.19৷৷
విభో O Lord, మమ my, అమ్బా mother, కైకేయీ Kaikeyi, సుమిత్రా చ and Sumitra, కౌసల్యా చ Kausalya also, త్వయా by you, మమ my, ఆజ్ఞయా by orders, యథాన్యాయమ్ duly, అభివాద్యాః offer obeisance, (సు)ఉక్తకారిణా who does as instructed, భవతా by you, ప్రయత్నేన by effort, రక్షణీయా: should be protected.
My mother Kaikeyi, Sumitra and Kausalya should also be offered due obeisance. You should protect them with great effort, carrying out my instructions.
సీతాయాశ్చ వినాశోయం మమ చామిత్రకర్శన.
విస్తరేణ జనన్యా మే వినివేద్యస్త్వయా భవేత్৷৷3.62.20৷৷
విస్తరేణ జనన్యా మే వినివేద్యస్త్వయా భవేత్৷৷3.62.20৷৷
అమిత్రకర్శన subduer of enemy, సీతాయాశ్చ Sita's, మమ చ and of me, అయమ్ this, వినాశః loss,
త్వయా by you, మే my, జనన్యాః mother, విస్తరేణ in detail, వినివేద్యః make her know, భవేత్ you will.
O Lakshmana, subduer of the enemy! this loss of Sita and me should be explained in detail to my mother.
ఇతి విలపతి రాఘవే సుదీనే వనముపగమ్య తయా వినా సుకేశ్యా.
భయవికలముఖస్తు లక్ష్మణోపి వ్యథితమనా భృశమాతురో బభూవ৷৷3.62.21৷৷
భయవికలముఖస్తు లక్ష్మణోపి వ్యథితమనా భృశమాతురో బభూవ৷৷3.62.21৷৷
సుదీనే very piteous, రాఘవే when Rama, వనమ్ woods, ఉపగమ్య after reaching, సుకేశ్యా by that lady of beautiful hair, తయా వినా without her, ఇతి thus, విలపతి was wailing, లక్ష్మణోపి and Lakshmana too, భయవికలముఖః face perturbed by fear, వ్యథితమనాః distressed mentally, భృశమ్ exceedingly, ఆతురః agitated, బభూవ became.
When Rama, devoid of Sita, the lady with beautiful hair, wailed piteously after reaching the forest, Lakshmana too, his face pale out of fear and mind dejected, felt extremely agitated.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే ద్విషష్టితమస్సర్గః৷৷
Thus ends the sixtysecond sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.