Sloka & Translation

[Rama and Lakshmana continue their search for Sita -- find signs of ornaments and footprints of Sita,broken pieces of bow, shield and parasol -- Rama ventilates his anger towards all in the three worlds -- concludes that Sita has been hijacked by a demon.]

స దీనో దీనయా వాచా లక్ష్మణం వాక్యమబ్రవీత్.

శీఘ్రం లక్ష్మణ జానీహి గత్వా గోదావరీం నదీమ్৷৷3.64.1৷৷

అపి గోదావరీం సీతా పద్మాన్యానయితుం గతా.


సః that Rama, దీనః piteous, దీనయా pitiable, వాచా words, లక్ష్మణమ్ to Lakshmana, వాక్యమ్ these words, అబ్రవీత్ said, లక్ష్మణ Lakshmana, శీఘ్రమ్ swiftly, గోదావరీం నదీమ్ Godavari river, గత్వా going, సీతా Sita, పద్మాని lotuses, ఆనయితుమ్ to get, గోదావరీమ్ Godavari, అపి గతా has gone, జానీహి find out.

Rama in dejection said these pitiable words to Lakshmana,O Lakashmana, go swiftly to the river Godavari and find out if Sita has gone there to get lotuses.
ఏవముక్తస్తు రామేణ లక్ష్మణః పరవీరహా৷৷3.64.2৷৷

నదీం గోదావరీం రమ్యాం జగామ లఘువిక్రమః.


రామేణ by Rama, ఏవమ్ in that way, ఉక్తః having been told, పరవీరహా destroyer of enemy warriors, లక్ష్మణః Lakshmana, లఘువిక్రమః with quick steps, రమ్యామ్ delightful, గోదావరీం నదీమ్ river Godavari, జగామ went.

Lakshmana, destroyer of enemy-warriors, went to the beautiful river Godavari with quick steps following the instruction of Rama.
తాం లక్ష్మణస్తీర్థవతీ విచిత్వా రామమబ్రవీత్৷৷3.64.3৷৷

నైనాం పశ్యామి తీర్థేషు క్రోశతో న శృణోతి మే.


లక్ష్మణః Lakshmana, తీర్థవతీమ్ having landings, తామ్ her, విచిత్వా searching, రామమ్ to Rama, అబ్రవీత్ said, ఏనామ్ her, తీర్థేషు at the landings, న పశ్యామి do not see, మే when I, క్రోశతః called out, న శృణోతి no one hears.

Searching for Sita at the landings of river Godavari, Lakshmana said to Rama, I am unable to find her at these landings.No one responds to my call.
కం ను వా దేశమాపన్నా వైదేహీ క్లేశనాశినీ৷৷3.64.4৷৷

న హ్యహం వేద తం దేశం యత్ర సా జనకాత్మజా.


క్లేశనాశినీ destroyer of sorrow, వైదేహీ Vaidehi, కం వా where else, దేశమ్ place, ఆపన్నా ను had landed, సా that, జనకాత్మజా daughter of Janaka, యత్ర where, తం దేశమ్ that place, అహమ్ I, న వేద హి do not know.

Where could Vaidehi, destroyer of sorrow, go? I wonder. I am unable to trace the spot where the daughter of Janaka could be found.
లక్ష్మణస్య వచశ్శ్రుత్వా దీనస్సన్తాపమోహితః৷৷3.64.5৷৷

రామస్సమభిచక్రామ స్వయం గోదావరీం నదీమ్.

స తాముపస్థితో రామః క్వ సీతేత్యేవమబ్రవీత్৷৷3.64.6৷৷


రామః Rama, లక్ష్మణస్య Lakshmana's, వచః words, శ్రుత్వా on hearing, దీనః a dejected man, సన్తాపమోహితః overwhelmed with grief, స్వయమ్ himself, గాదావరీం నదీమ్ to river Godavari, సమభిచక్రామ went, సః రామః that Rama, తామ్ the river, ఉపస్థితః approached, సీతే Sita, క్వ where, ఇత్యేవమ్ in this manner, అబ్రవీత్ said.

Overwhelmed with grief on hearing Lakshmana's words, Rama himself went to river Godavari, and shouted, where are you, Sita?
భూతాని రాక్షసేన్ద్రేణ వధార్హేణ హృతామితి.

న తాం శశంసూ రామాయ తథా గోదావరీ నది৷৷3.64.7৷৷


వధార్హేణ by one who deserved to be killed, రాక్షసేన్ద్రేణ by the lord of the demons, హృతామ్ kidnapped, తామ్ her, ఇతి like that, భూతాని beings, తథా similarly, గోదావరీ నదీ river Godavari, రామాయ to Rama, న శశంసుః did not reply.

Like the elements of Nature, river Godavari did not disclose Rama that Sita had been abducted by the king of demons who deserved death.
తతః ప్రచోదితా భూతైశ్శంసాస్మైతాం ప్రియామితి.

న తు సాభ్యవదతసితాం పృష్టా రామేణ శోచతా৷৷3.64.8৷৷


తతః thereafter, శోచతా brooding, రామేణ by Rama, పృష్టా asked, సా that, ప్రియామ్ about his beloved, అస్మై to him, శంస you may tell, ఇతి this, భూతైః beings, ప్రచోదితా prompted, సీతామ్ Sita, నాభ్యవదత్ no one has said.

River Godavari (although) prompted by creatures (of Nature) to tell him about his beloved did not respond to brooding Rama.
రావణస్య తు తద్రూపం కర్మాణి చ దురాత్మనః.

ధ్యాత్వా భయాత్తు వైదేహీం సా నదీ న శశంస తామ్৷৷3.64.9৷৷


సా నదీ that river, దురాత్మనః of the evil-minded, రావణస్య Ravana's, తత్ that, రూపమ్ figure, కర్మాణి చ actions too, ధ్యాత్వా thinking over, భయాత్ out of fear, తాం వైదేహీమ్ about Vaidehi, న శశంస did not speak.

Remembering the evil-minded Ravana's appearance and action, the river revealed nothing about Vaidehi out of fear.
నిరాశస్తు తయా నద్యా సీతాయా దర్శనే కృతః.

ఉవాచ రామస్సౌమిత్రిం సీతాదర్శనకర్శితః৷৷3.64.10৷৷


సీతాదర్శనకర్శితః emaciated on account of not finding Sita, రామః Rama, తయా నద్యా by that river not replying, సీతాయాః of Sita, దర్శనే see, నిరాశః disappointed, కృతః was made, సౌమిత్రిమ్ to Lakshmana, ఉవాచ said.

Disappointed by the river and emaciated by not being able to see Sita, Rama said to Lakshmana :
ఏషా గోదావరీ సౌమ్య కించిన్న ప్రతి భాషతే.

కిం ను లక్ష్మణ వక్ష్యామి సమేత్య జనకం వచః৷৷3.64.11৷৷

మాతరం చైవ వైదేహ్యా వినా తామహమప్రియమ్.


సౌమ్య O handsome, ఏషా గోదావరీ this Godavari, కిఞ్చిత్ even a little, న ప్రతిభాషతే is not answering, లక్ష్మణ Lakshmana, జానకీం Janaki, వినా without, అహమ్ I am, జనకమ్ Janaka, సమేత్య after meeting him, మాతరం చైవ to mother also, అప్రియమ్ unhappy, కిం ను what can, వచనమ్ words, వక్ష్యామి tell.

O handsome Lakshmana! this Godavari does not at all respond. How can I go to Janaka and my mother without Sita and break this unhappy news?
యా మే రాజ్యవిహీనస్య వనే వన్యేన జీవతః৷৷3.64.12৷৷

సర్వం వ్యపనయేచ్ఛోకం వైదేహీ క్వ ను సా గతా.


రాజ్యవిహీనస్య who lost his kingdom, వనే in the forest, వన్యేన food available in the forest, జీవతః lived, మే me, సర్వమ్ all, శోకమ్ grief, యా వైదేహీ that Vaidehi, వ్యపనయేత్ remove sorrow, సా she, క్వ where, గతా ను has she gone?

Where could have gone that Vaidehi, who removed all my sorrows and sufferings when I lost my kingdom and survived on food available in the forest?
జ్ఞాతిపక్షవిహీనస్య రాజపుత్రీమపశ్యతః৷৷3.64.13৷৷

మన్యే దీర్ఘా భవిష్యన్తి రాత్రయో మమ జాగ్రతః.


జ్ఞాతిపక్షవిహీనస్య away from relatives, రాజపుత్రీమ్ princess, అపశ్యతః not seeing, జాగ్రతః keeping awake, మమ for me, రాత్రయః nights, దీర్ఘాః long, భవిష్యన్తి appear, మన్యే I think.

Away from relatives and away from the princess, I keep awake during nights which seem too long.
గోదావరీం జనస్థానమిమం ప్రస్రవణం గిరిమ్৷৷3.64.14৷৷

సర్వాణ్యనుగమిష్యామి యది సీతా హి దృశ్యతే.


గోదావరీమ్ Godavari, జనస్థానమ్ Janasthanam, ఇమమ్ this, ప్రస్రవణం Prasravana, గిరిమ్ mountain, సర్వాణి all, అనుగమిష్యామి will follow up, సీతా Sita, యది హి దృశ్యతే if Sita can be found.

I will roam about the river Godavari, Janasthana and this mount Prasravana till I find Sita.
ఏతే మృగా మహావీర్య మామీక్షన్తే ముహుర్ముహుః৷৷3.64.15৷৷

వక్తుకామా ఇవ హి మే ఇఙ్గితాన్యుపలక్షయే.


మహావీర్య O mighty one, ఏతే these, మృగాః deer, ముహుర్ముహుః again and again, మామ్ me,ఈక్షన్తే looking, ఇఙ్గితాని their signs, ఉపలక్షయే indicating, మే to me, వక్తుకామా ఇవ as if they wish to tell me.

O mighty Lakshmana! these deer are looking at me again and again indicating that they wish to tell me something.
తాంస్తు దృష్ట్వా నరవ్యాఘ్రో రాఘవః ప్రత్యువాచ హ৷৷3.64.16৷৷

క్వ సీతేతి నిరీక్షన్వై బాష్పసంరుద్ధయా దృశా.


నరవ్యాఘ్రః tiger among men, రాఘవః Rama, తాన్ them, దృష్ట్వా seeing, బాష్పసంరుద్ధయా blurred by tears, దృశా with their sight, నిరీక్షన్ beholding, సీతా Sita, క్వ where, ఇతి like this, ప్రత్యువాచ హ replied.

With his vision blurred by tears, Rama, the best among men, looked at them and asked them 'Where is Sita'?
ఏవముక్తా నరేన్ద్రేణ తే మృగాస్సహసోత్థితాః৷৷3.64.17৷৷

దక్షిణాభిముఖాస్సర్వే దర్శయన్తో నభస్థలమ్.

మైథిలీ హ్రియమాణా సా దిశం యామన్వపద్యత৷৷3.64.18৷৷

తేన మార్గేణ ధావన్తో నిరీక్షన్తే నరాధిపమ్.


నరేన్ద్రేణ by the prince, ఏవమ్ in that way, ఉక్తాః said, మృగాః deer, సహసా suddenly, ఉత్థితాః got, సర్వే all, దక్షిణాభిముఖాః facing south, నభస్థలమ్ to the region of the sky, దర్శయన్తః pointing, హ్రియమాణా taken away, మైథిలీ Maithili, యామ్ such, దిశమ్ direction, అన్వపద్యత followed, తేన మార్గేణ by that path, ధావన్తః while running, నరాధిపమ్ to the lord of men, నిరీక్షన్తే were looking at.

Thus asked by the prince, all the deer got up suddenly, and pointed towards the southern sky, the direction in which the princess from Mithila was carried off. Looking at the Lord of men (Rama), they started running in that direction.
యేన మార్గం చ భూమిం చ నిరీక్షన్తే స్మ తే మృగాః৷৷3.64.19৷৷

పునశ్చ మార్గమిచ్ఛన్తి లక్ష్మణేనోపలక్షితాః.


తే మృగాః those deer, యేన by which, మార్గం చ direction, భూమిం చ and the land, నిరీక్షన్తే స్మ looking at, పునశ్చ again, మార్గం that path, ఇచ్ఛన్తి intend to go, లక్ష్మణేన even Lakshmana, ఉపలక్షితాః niticed.

Even Lakshmana marked that the deer were showing and looking at the path lying in that direction.
తేషాం వచనసర్వస్వం లక్షయామాస చేఙ్గితమ్৷৷3.64.20৷৷

ఉవాచ లక్ష్మణో జ్యేష్ఠం ధీమాన్భ్రాతరమార్తవత్.


ధీమాన్ wise, లక్ష్మణః Lakshmana, తేషామ్ their, వచనసర్వస్వమ్ meaning of their words fully, ఇఙ్గితమ్ indication, లక్షయామాస he observed, ఆర్తవత్ distressed, జ్యేష్ఠం భ్రాతరమ్ elder brother, ఉవాచ said.

Observing intelligently their indications and understanding the meaning of their message, Lakshmana said to his distressed elder brother:
క్వ సితేతి త్వయా పృష్టా యథేమే సహసోత్థితాః৷৷3.64.21৷৷

దర్శయన్తి క్షితిం చైవ దక్షిణాం చ దిశం మృగాః.

సాధు గచ్ఛావహే దేవ దిశమేతాం హి నైఋతిమ్৷৷3.64.22৷৷

యది స్యాదాగమః కశ్చిదార్యా వా సాథ లక్ష్యతే.


దేవ lord, ఇమే these, మృగాః deer, క్వ where, (గతా gone), ఇతి thus, త్వయా by you, పృష్టాః enquired, సహసా suddenly, ఉత్థితాః got up, క్షితిం చైవ land as well as, దక్షిణాం దిశమ్ southern side, యథా thus, దర్శయన్తి are showing, ఏతామ్ this, నైఋతామ్ దిశమ్ south western direction, సాధు well, గచ్ఛావహే both will go, కశ్చిత్ some, ఆగమః source, యది స్యాత్ may be, అథ at that, సా that, ఆర్యా వా noble lady, లక్ష్యతే may be found.

O lord! these deer are indicating the land on the southern side.Therefore it will be proper for both of us to proceed in the south-western direction. Maybe we will get some clue or find that noble Sita.
బాఢమిత్యేవ కాకుత్స్థః ప్రస్థితో దక్షిణాం దిశమ్৷৷3.64.23৷৷

లక్ష్మణానుగతశ్శీమన్వీక్షమాణో వసున్ధరామ్.


శ్రీమాన్ Handsome one, కాకుత్స్థః Rama, బాఢమిత్యేవ saying 'yes', లక్ష్మణానుగతః followed by Lakshmana, వసున్ధరామ్ land, వీక్షమాణః while looking at, దక్షిణాం దిశమ్ southwards, ప్రస్థితః he started.

Handsome Rama said, 'yes'and started in southern direction, carefully looking at the ground, followed by Lakshmana.
ఏవం సమ్భాషమాణౌ తావన్యోన్యం భ్రాతరావుభౌ৷৷3.64.24৷৷

వసున్ధరాయాం పతితం పుష్పమార్గమపశ్యతామ్.


ఏవమ్ in that way, అన్యోన్యమ్ with each other, సమ్భాషమాణౌ conversing, (తౌ) ఉభౌ both, భ్రాతరౌ brothers, వసున్ధరాయామ్ on the path, పతితమ్ పుష్పమార్గమ్ path scattered with flowers, అపశ్యతామ్ saw.

Talking with each other, the two brothers took the path on earth strewn with flowers.
తాం పుష్పవృష్టిం పతితాం దృష్ట్వా రామో మహీతలే৷৷3.64.25৷৷

ఉవాచ లక్ష్మణం వీరో దుఃఖితో దుఃఖితం వచః.


వీరః Valiant, రామః Rama, మహీతలే on the ground, పతితామ్ fallen, తాం పుష్పవృష్టిమ్ that shower of flowers, దృష్ట్వా seeing, దుఃఖితః sadly, దుఃఖితమ్ sorrowful, లక్ష్మణమ్ to Lakshmana, వచః these words, ఉవాచ spoke.

Seeing showers of flowers fallen on the ground, valiant Rama sadly said these words to sorrowful Lakshmana:
అభిజానామి పుష్పాణి తానీమానీహ లక్ష్మణ৷৷3.64.26৷৷

పినద్ధాని హి వైదేహ్యా మయా దత్తాని కాననే.


లక్ష్మణ O Lakshmana!, ఇహ here, తాని those, ఇమాని the very same ones, పుష్పాణి flowers, అభిజానామి I recognise them, ఇహ here, కాననే in the forest, మయా by me, దత్తాని given, వైదేహ్యా by Vaidehi, పినద్ధాని worn, హి indeed.

O Lakshmana, here are the same flowers I had given Vaidehi to wear in the forest. I can recognize them.
మన్యే సూర్యశ్చ వాయుశ్చ మేదినీ చ యశస్వినీ৷৷3.64.27৷৷

అభిరక్షన్తి పుష్పాణి ప్రకుర్వన్తో మమ ప్రియమ్.


సూర్యశ్చ Sun too, వాయుశ్చ wind also, యశస్వినీ famed, మేదినీ చ earth also, మమ my, ప్రియమ్ pleasure, ప్రకుర్వన్తః while rendering, పుష్పాణి flowers, అభిరక్షన్తి preserving, మన్యే I think.

I think the Sun, the wind and the famed earth have done me a favour by preserving these flowers.
ఏవముక్త్వా మహాబాహుం లక్ష్మణం పురుషర్షభః৷৷3.64.28৷৷

ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా గిరిం ప్రస్రవణాకులమ్.


పురుషర్షభః a bull among men, ధర్మాత్మా righteous, రామః Rama, మహాబాహుమ్ long-armed, లక్ష్మణమ్ Lakshmana, ఏవమ్ in that way, ఉక్త్వా having said, ప్రస్రవణాకులమ్ full of streams, గిరిమ్ mountain, ఉవాచ said.

Rigteous Rama, the best among men, having said these words to the long-armed Lakshmana, asked mount Prasravana, full of streams:
కచ్చిత్ క్షితిభృతాం నాథ దృష్టా సర్వాఙ్గసున్దరీ৷৷3.64.29৷৷

రామా రమ్యే వనోద్దేశే మయా విరహితా త్వయా.


క్షితిభృతాం నాథ king of the mountains, రమ్యే beautiful, వనోద్ధేశే in the woods, మయా by me, విరహితా separated from me, సర్వాఙ్గసున్దరీ charming in all herlimbs, రామా woman, త్వయా you, కచ్చిత్ whether, దృష్టా is seen?

O king of the mountains! have you seen a lady with beautiful limbs separated from me in this forest tract ?
క్రుద్ధోబ్రవీద్గిరిం తత్ర సింహః క్షుద్రమృగం యథా৷৷3.64.30৷৷

తాం హేమవర్ణాం హేమాభాం సీతాం దర్శయ పర్వత.

యావత్సానూని సర్వాణి న తే విధ్వంసయామ్యహమ్৷৷3.64.31৷৷


తత్ర there, సింహః lion, క్షుద్రమృగం petty animal, గిరిమ్ mountain, క్రుద్ధః angry, అబ్రవీత్ said, పర్వత mountain, అహమ్ I, తే your, సర్వాణి all, సానూని slopes, యావత్ before, న విధ్వంసయామి I do not destroy, హేమవర్ణామ్ golden complexioned, హేమాభామ్ with lustre like gold, సీతామ్ Sita, దర్శయ show.

Like a lion aiming at a petty animal, angry Rama said, O Mountain before I destroy all your slopes show me that golden-hued Sita with lustre like gold.
ఏవముక్తస్తు రామేణ పర్వతో మైథిలీం ప్రతి.

శంసన్నివ తతస్సీతాం నాదర్శయత రాఘవే৷৷3.64.32৷৷


రామేణ by Rama, మైథిలీం Maithili, ప్రతి towards, ఏవమ్ in that way, ఉక్తః having said, పర్వతః mountain, తతః thereafter, సీతామ్ Sita, శంసన్నివ appeared as if telling, రాఘవే to Rama, నాదర్శయత not shown.

Thus addressed by Rama, the mountain echoed as if it was telling about Sita but did not show her to Rama.
తతో దాశరథీ రామ ఉవాచ చ శిలోచ్చయమ్.

మమ బాణాగ్నినిర్దగ్ధో భస్మీభూతో భవిష్యసి৷৷3.64.33৷৷

అసేవ్యః సతతం చైవ నిస్తృణద్రుమపల్లవః.


తతః then, దాశరథిః Dasaratha's son, రామః Rama, శిలోచ్చయమ్ to the mountain, ఉవాచ చ said, మమ my, బాణాగ్నినిర్దగ్ధః burnt by the fire of my arrows, భస్మీభూతః reduced to ashes, సతతమ్ always, అసేవ్యః unfit to be served, నిస్తృణద్రుమపల్లవః with no grass, no trees, no twig, భవిష్యసి you will be there.

Rama, Dasaratha's son said to the mountain, The fire of my arrows will reduce you to ashes.You will have no grass, no tree, no twig. You will be unfit to be served any more.
ఇమాం వా సరితం చాద్య శోషయిష్యామి లక్ష్మణ৷৷3.64.34৷৷

యది నాఖ్యాతి మే సీతామార్యాం చన్ద్రనిభాననామ్.


లక్ష్మణ Lakshmana, ఆర్యామ్ noble, చన్ద్రనిభాననామ్ Moon-like face, సీతామ్ Sita, మే to me, నాఖ్యాతి not tell, అద్య right now, ఇమామ్ this, సరితం వా to the river too, శోషయిష్యామి will make it dry.

O Lakshmana! if this river does not tell me about that noble Sita with countenance like the moon, I will drain it dry right now.
ఏవం స రుషితో రామో దిధక్షన్నివ చక్షుషా৷৷3.64.35৷৷

దదర్శ భూమౌ నిష్క్రాన్తం రాక్షసస్య పదం మహత్.

త్రస్తాయా రామకాఙ్క్షిణ్యాః ప్రధావన్త్యా ఇతస్తతః৷৷3.64.36৷৷

రాక్షసేనానువృత్తాయా మైథిల్యాశ్చ పదాన్యథ.


ఏవమ్ in that way, రుషితః in anger, చక్షుషా with eyes, దిధక్షన్నివ as if wishing to burn, రామః Rama, భూమౌ ground, నిష్క్రాన్తమ్ crossed, రాక్షసస్య the demon's, మహత్ large, పదమ్ footprint, అథ and then, త్రస్తాయాః of the frightened lady, రామకాఙ్క్షిణ్యాః who longed for Rama, ఇతస్తతః here and there, ప్రధావన్త్యాః who was running, రాక్షసేన by the demon, అనువృత్తాయాః who followed, మైథిల్యాః Maithili's, పదాని చ footprints, దదర్శ saw.

While Rama was angry with his eyes burning, he saw on the ground as he advanced large footprints of a demon and then the footprints of Maithili which signified as if chased by the demon, she was frightened and was running hither and thither, longing to see Rama.
స సమీక్ష్య పరిక్రాన్తం సీతాయా రాక్షసస్య చ৷৷3.64.37৷৷

భగ్నం ధనుశ్చ తూణీ చ వికీర్ణం బహుధా రథమ్.

సమ్భ్రాన్తహృదయో రామశ్శశంస భ్రాతరంప్రియమ్৷৷3.64.38৷৷


సః రామః that Rama, సీతాయాః Sita's, రాక్షసస్య చ and the demon's, పరిక్రాన్తమ్ movement, భగ్నమ్ broken, ధనుశ్చ bow, తూణీ చ and quiver, బహుధా many ways, వికీర్ణమ్ scattered, రథమ్ chariot, సమీక్ష్య having seen, సమ్భ్రాన్త హృదయః bewidered mind, ప్రియమ్ loving, భ్రాతరమ్ brother, శశంస told.

Bewildered to see the broken bow and quiver and many splinters of the chariot scattered all over, Rama said to his loving brother Lakshmana:
పశ్య లక్ష్మణ వైదేహ్యాశశీర్ణాః కనకబిన్దవః.

భూషణానాం హి సౌమిత్రే మాల్యాని వివిధాని చ৷৷3.64.39৷৷


సౌమిత్రే son of Sumitra, లక్ష్మణ Lakshmana, పశ్య see, వైదేహ్యాః Vaidehi's, భూషణానామ్ of the ornaments, కనకబిన్దవః golden bits, శీర్ణాః shattered, వివిధాని many kinds, మాల్యాని garlands, చ also.

O Saumitri ! see the many broken bits of gold ornaments and garlands.
తప్తబిన్దునికాశైశ్చ చిత్రైః క్షతజబిన్దుభిః.

ఆవృతం పశ్య సౌమిత్రే సర్వతో ధరణీతలమ్.3.64.40৷৷


సౌమిత్రే Lakshmana, తప్తబిన్దునికాశైః shining like drops of gold, చిత్రైః variegated, క్షతజబిన్దుభిః drops of blood, సర్వతః all over, ఆవృతమ్ spread, ధరణీతలామ్ on the ground, పశ్య see.

See, O Lakshmana, the patches of blood looking like drops of shining gold spread all over the ground.
మన్యే లక్ష్మణ వైదేహీ రాక్షసైః కామరూపిభిః.

భిత్వాభిత్వా విభక్తా వా భక్షితా వా భవిష్యతి৷৷3.64.41৷৷


లక్ష్మణ O Lakshmana, వైదేహీ Vaidehi, కామరూపిభిః assuming any form at their will, రాక్షసైః by the demons, భిత్త్వాభిత్త్వా breaking into pieces, విభక్తా వా she is torn, భక్షితా వా eaten or,
భవిష్యతి would have, మన్యే I think.

O Lakshmana, Vaidehi might have been cut into pieces, and eaten up by the demons who can assume any form at their free will.
తస్యా నిమిత్తం వైదేహ్యా ద్వయోర్వివదమానయోః.

బభూవ యుద్ధం సౌమిత్రే ఘోరం రాక్షసయోరిహ৷৷3.64.42৷৷


సౌమిత్రే O Lakshmana, తస్యాః her, వేదేహ్యాః Vaidehi's, నిమిత్తమ్ on account of her, వివదమానయోః contesting with, ద్వయోః of both, రాక్షసయోః demons, ఇహ here, ఘోరమ్ dreadful, యుద్ధమ్ war, బభూవ was fought.

O Lakshmana, two demons might have fought a dreadful duel at this place contesting with each other for the sake of Vaidehi.
ముక్తామణిమయం చేదం తపనీయవిభూషితమ్.

ధరణ్యాం పతితం సౌమ్య కస్య భగ్నం మహద్ధనుః৷৷3.64.43৷৷


సౌమ్య O handsome Lakshmana, కస్య whose, ఇదమ్ this, ముక్తామణిమయమ్ embedded with pearls and gems, తపనీయవిభూషితమ్ adorned with gold, మహత్ ధనుః huge bow, భగ్నమ్ broken, ధరణ్యామ్ on the ground, పతితమ్ fallen?

O handsome Lakshmana! whose is this huge bow embedded with pearls and gems and adorned with gold fallen on the ground?
తరుణాదిత్యసఙ్కాశం వైడూర్యగులికాచితమ్.

విశీర్ణం పతితం భూమౌ కవచం కస్య కాఞ్చనమ్৷৷3.64.44৷৷


తరుణాదిత్యసఙ్కాశమ్ looking like the morning Sun, వైడూర్యగులికాచితమ్ studded with Vaidurya (cat's eye), కాఞ్చనమ్ gold, కస్య whose, విశీర్ణమ్ spread all over, కవచమ్ shield, భూమౌ on the ground, పతితమ్ fallen?

Whose is this shield of gold studded with Vaidurya, broken and strewn all over the ground, shining like the morning Sun?
ఛత్రం శతశలాకం చ దివ్యమాల్యోపశోభితమ్.

భగ్నదణ్డమిదం కస్య భూమౌ సమ్యఙ్నిపాతితమ్৷৷3.64.45৷৷


శతశలాకం చ having a hundred spokes, దివ్యమాల్యోపశోభితమ్ festooned with wonderful flower garlands, భగ్నదణ్డమ్ with broken staff, ఇదం ఛత్రమ్ this parasol, కస్య whose, సమ్యక్ thrown down, భూమౌ on the ground, నిపాతితమ్ fallen?

Whose parasol is this with a hundred spokes, festooned with wonderful flowers thrown down on the ground with broken staff ?
కాఞ్చనోరశ్ఛదా శ్చేమే పిశాచవదనాః ఖరాః.

భీమరూపా మహాకాయాః కస్య వా నిహతా రణే৷৷3.64.46৷৷


కాఞ్చనోరశ్ఛదాః with golden chest-coverings, పిశాచవదనాః those with devil's face, భీమరూపాః fierceful, మహాకాయాః those with huge body, రణే in war, నిహతాః slain, ఇమే these, ఖరాః donkeys, కస్య వా whose?

Whose are these donkeys, with golden chest-coverings, with the devil's face, fierceful and huge and slain in the encounter ?
దీప్తపావకసఙ్కాశో ద్యుతిమాన్సమరధ్వజః.

అపవిద్ధశ్చ భగ్నశ్చ కస్య సాఙ్గ్రామికో రథః৷৷3.64.47৷৷


దీప్తపావకసఙ్కాశః looking like burning fire, ద్యుతిమాన్ dazzling, సమరధ్వజః battle flag, కస్య వా whose, సాఙ్గ్రామికః useful in battle, రథః chariot, భగ్నః broken, అపవిద్ధశ్చ turned upside down and broken.

Whose war chariot with a battle flag is this, shining like burning fire, turned upside down and broken?
రథాక్షమాత్రా విశిఖాస్తపనీయవిభూషణాః.

కస్యేమేభిహతా బాణాః ప్రకీర్ణా ఘోరకర్మణః৷৷3.64.48৷৷


రథాక్షమాత్రాః of the size of the chariot's axle, విశిఖాః pointless arrows, తపనీయవిభూషణాః adorned with bright gold, అభిహతాః destroyed, ఇమే బాణాః these arrows, ఘోరకర్మణః performing terrible deeds, కస్య whose, ప్రకీర్ణాః scattered about?

Whose are these pointless arrows of the size of a chariot axle adorned with bright gold destroyed and scattered ? Who is he that has performed such terrible deeds?
శరావరౌ శరైః పూర్ణౌ విధ్వస్తౌ పశ్య లక్ష్మణ.

ప్రతోదాభీశుహస్తో వై కస్యాయం సారథిర్హతః৷৷3.64.49৷৷


లక్ష్మణ Lakshmana, శరైః with arrows, పూర్ణౌ both filled, విధ్వస్తౌ shattered, శరావరౌ two quivers, పశ్య see, ప్రతోదాభీశుహస్తః a man holding a whip and reins in the hands, హతః slain, అయం సారథిః this charioteer, కస్య whose?

O Lakshmana ! look at these two quivers filled with arrows and lying shattered. The charioteer is holding a whip and reins in his hands and is lying dead. To whom do they belong?
కస్యేమౌ పురుషవ్యాఘ్ర శయాతే నిహతౌ యుధి.

చామరగ్రాహిణౌ సౌమ్య సోష్ణీషమణికుణ్డలౌ৷৷3.64.50৷৷


పురుషవ్యాఘ్ర O tiger among men, సౌమ్య O handsome one, సోష్ణీషమణికుణ్డలౌ with head dress and ear-rings made of gems, ఇమౌ these two, చామర గ్రాహిణౌ carriers of fans, కస్య whose, యుధి in war, నిహతౌ both are slain, శయాతే both fallen down?

O best among men, O handsome Lakshmana! see these carriers of fans with head dress and ear-rings studded with gems lying slain in the combat. Whose are they ?
పదవీపురుషస్యైషా వ్యక్తం కస్యాపి రక్షసః.

వైరం శతగుణం పశ్య మమేదం జీవితాన్తకమ్৷৷3.64.51৷৷


ఏషా this, వ్యక్తమ్ it is certain, కస్యాపి some one's, పురుషస్య man's, రక్షసః demon's, పదవీ path, మమ for me, జీవితాన్తకమ్ till the end of my life, శతగుణమ్ hundred times, ఇదం వైరమ్ enmity like this, పశ్య see.

This indeed is the path the man or the demon has traversed. My enmity with him now has become hundredfold. This will end only with the extermination of his life.
సుఘోరహృదయైస్సౌమ్య రాక్షసైః కామరూపిభిః.

హృతా మృతా వా సీతా సా భక్షితా వా తపస్వినీ৷৷3.64.52৷৷

నధర్మస్త్రాయతే సీతాం హ్రియమాణాం మహావనే.


సౌమ్య O handsome one, తపస్వినీ a helpless woman, సా సీతా that Sita, సుఘోరహృదయైః of terrible heart, కామరూపిభిః those who can change their form at will, రాక్షసైః by the demons, హృతా వా abducted or, భక్షితా వా eaten away or, మృతా వా or killed, మహావనే dense forest, హ్రియమాణామ్ while she is being carried off, సీతామ్ Sita, ధర్మః righteousness, న త్రాయతే I did not protect.

O handsome one, those demons can change their form at will and are of dreadful nature. Have they abducted or devoured or killed her in this great forest. Even her righteousness could not protect the helpless Sita.
భక్షితాయాం హి వైదేహ్యాం హృతాయామపి లక్ష్మణ৷৷3.64.53৷৷

కే హి లోకే ప్రియం కర్తుం శక్తాస్సౌమ్య మమేశ్వరాః.


సౌమ్య లక్ష్మణ O handsome Lakshmana, వైదేహ్యామ్ when Sita, భక్షితాయామ్ was eaten, హృతాయామపి or carried off, మమ to me, లోకే in this world, కే ఈశ్వరాః which of the gods, ప్రియమ్ happiness, కర్తుమ్ do, శక్తాః not feasible?

If Sita has been devoured or kidnapped, none in this world or even gods could do anything to make me happy, O handsome Lakshmana !
కర్తారమపి లోకానాం శూరం కరుణవేదినమ్৷৷3.64.54৷৷

అజ్ఞానాదవమన్యేరత్సర్వభూతాని లక్ష్మణ.


లక్ష్మణ Lakshmana, లోకానామ్ of these worlds, కర్తారమపి one who may be even the creator, శూరమ్ hero, కరుణవేదినమ్ compassionate, సర్వభూతాని all beings, అజ్ఞానాత్ by ignorance, అవమన్యేరన్ will disrespect.

O Lakshmana! even the compassionate and heroic Creator of the worlds will be disrespected by all beings, however ignorantly (if such things are allowed to happen).
మృదుం లోకహితే యుక్తం దాన్తం కరుణవేదినమ్৷৷3.64.55৷৷

నిర్వీర్య ఇతి మన్యన్తే నూనం మాం త్రిదశేశ్వరాః.


మృదుమ్ gentle, లోకహితే for the welfare of the world, యుక్తమ్ one engaged, దాన్తమ్ self-restraint, కరుణవేదినమ్ a compassionate, మామ్ me, త్రిదశేశ్వరాః the gods, నిర్వీర్యః ఇతి as weak, మన్యన్తే will consider, నూనమ్ certainly.

The gods will certainly consider me a man engaged in the welfare of the world, a man of self-restraint and compassion, but at the same time a weak man.
మాం ప్రాప్య హి గుణో దోషస్సంవృత్తః పశ్య లక్ష్మణ৷৷3.64.56৷৷

అద్యైవ సర్వభూతానాం రక్షసామభవాయ చ.

సంహృత్యైవ శశిజ్యోత్స్నాం మహాన్సూర్య ఇవోదితః৷৷3.64.57৷৷

సంహృత్యైవ గుణాన్సర్వాన్మమ తేజః ప్రకాశతే.


లక్ష్మణ Lakshmana, మామ్ me, ప్రాప్య after attaining, గుణః merit, దోషః demerit, సంవృత్తః been converted, పశ్య see, శశిజ్యోత్స్నామ్ light of the Moon, సంహృత్యైవ on effacing, ఉదితః risen, మహాన్
mighty, సూర్యః Sun, ఇవ like, తేజః glow, సర్వాన్ all, గుణాన్ qualities, సంహృత్యైవ effacing, అద్యైవ now, సర్వభూతానామ్ to all beings, రక్షసాం చ of demons, అభవాయ for their extermination, ప్రకాశతే will shine forth.

O Lakshmana! even demerits turn into merits when they come in contact with me. Just as the Sun shines, effacing the moonlight, my brilliance will outshine my demerits of exterminating all (wicked) beings including the demons.
నైవ యక్షా న గన్ధర్వా న పిశాచా న రాక్షసాః৷৷3.64.58৷৷

కిన్నరా వా మనుష్యా వా సుఖం ప్రాప్స్యన్తి లిక్ష్మణ.


లక్ష్మణ Lakshmana, యక్షాః yakshas, సుఖమ్ peace, నైవ ప్రాప్స్యన్తి not attain, యక్షాః yakshas, న not, పిశాచాః goblins, న not, రక్షసాః demons, న not, కిన్నరా వా or kinneras, మనుష్యా వా or human beings,

O Lakshmana, neither yakshas, nor goblins nor demons nor kinneras nor humans will be in peace now.
మమాస్త్రబాణసమ్పూర్ణమాకాశం పశ్య లక్ష్మణ৷৷3.64.59৷৷

నిస్సమ్పాతం కరిష్యామి హ్యద్య త్రైలోక్యచారిణామ్.


లక్ష్మణ Lakshman, మమ my, అస్త్రబాణసమ్పూర్ణమ్ filled with all my weapons and arrows, ఆకాశమ్ sky, అద్య now, త్రైలోక్యచారిణామ్ those who move in the three worlds, నిస్సమ్పాతమ్ impossible to descend, కరిష్యామి I will do, పశ్య see.

O Lakshmana, just see, I will fill the sky with all my weapons and arrows and make all movements impossible in the three worlds.
సన్నిరుద్ధగ్రహగణమావారితనిశాకరమ్৷৷3.64.60৷৷

విప్రణష్టానలమరుద్భాస్కరద్యుతిసంవృతమ్.

వినిర్మథితశైలాగ్రం శుష్యమాణజలాశయమ్৷৷3.64.61৷৷

ధ్వస్తద్రుమలతాగుల్మం విప్రణాశితసాగరమ్.

త్రైలోక్యం తు కరిష్యామి సంయుక్తం కాలకర్మణా৷৷3.64.62৷৷


త్రైలోక్యమ్ the three worlds, సన్నిరుద్ధగ్రహగణమ్ obstruct planets, ఆవారితనిశాకరమ్ preventing the movement of the Moon, విప్రణష్టానలమరుద్భాస్కరద్యుతిసంవృతమ్ blocking and destroying the radiance of fire, wind and Sun, వినిర్మథితశైలాగ్రమ్ crushing the mountain tops, శుష్యమాణజలాశయమ్ drying up the tanks, ధ్వస్తద్రుమలతాగుల్మమ్ destroying the trees, creepers and shrubs, విప్రణాశితసాగరమ్ annihilating the ocean, కాలకర్మణా by a fatal act, సంయుక్తమ్ together, కరిష్యామి I will do.

I will obstruct the movement of planets and the Moon, destroy the radiance of the Sun, the fire and block the wind; crush the mountain tops, dry up the tanks, destroy the trees shrubs and creepers and annihilate the oceans. I shall bring about this fatal change at once in the three worlds.
న తాం కుశలినీం సీతాం ప్రదాస్యన్తి మమేశ్వరాః.

అస్మిన్ముహూర్తే సౌమిత్రే మమ ద్రక్ష్యన్తి విక్రమమ్৷৷3.64.63৷৷


సౌమిత్రే O Lakshmana, ఈశ్వరాః gods, తాం సీతామ్ Sita, కుశలినీమ్ safely, మమ to me, న ప్రదాస్యన్తి not give, అస్మిన్ in this, ముహూర్తే this moment, మమ my, విక్రమమ్ power, ద్రక్ష్యన్తి they will witness.

If the gods do not return my Sita safely to me, O Lakshmana ! they will witness my power right now.
నాకాశముత్పతిష్యన్తి సర్వభూతాని లక్ష్మణ.

మమ చాపగుణోన్ముక్తైర్బాణజాలైర్నిరన్తరమ్৷৷3.64.64৷৷


లక్ష్మణ O Lakshmana, సర్వభూతాని all beings, మమ me, చాపగుణోన్ముక్తై: arrows released from my bow string, బాణజాలైః by arrows, నిరన్తరమ్ will have no place to move, ఆకాశమ్ sky, న ఉత్పతిష్యన్తి not fly.

Lakshmana! no beings will be able to move in the sky, blocked by arrows released from my bow-string there will be no space left there.
అర్దితం మమ నారాచైర్ధ్వస్తభ్రాన్తమృగద్విజమ్.

సమాకులమమర్యాదం జగత్పశ్యాద్య లక్ష్మణ৷৷3.64.65৷৷


లక్ష్మణ Lakshmana, అద్య now, మమ my, నారాచైః by darts, అర్దితమ్ distressed, ధ్వస్తభ్రాన్తమృగద్విజమ్ సమాకులమ్ beasts and birds confused and destroyed, అమర్యాదమ్ crossing all limits, జగత్ world, పశ్య see.

O Lakshmna! now beasts and birds will be confused and destroyed by my darts.You will see them crossing all limits of propriety.
ఆకర్ణపూర్ణైరిషుభిర్జీవలోకం దురావరైః.

కరిష్యే మైథిలీహేతోరపిశాచమరాక్షసమ్৷৷3.64.66৷৷


మైథిలీహేతోః for the sake of Maithili, జీవలోకమ్ this world of mortals, ఆకర్ణపూర్ణైః fully drawing up to the ears, దురావరైః by the irresistible, ఇషుభిః arrows, అపిశాచమ్ devoid of evil spirits, అరాక్షసమ్ without demons, కరిష్యే will do.

For the sake of Maithili I will render this world devoid of goblins and demons with my irresistible arrows pulled up to my ears.
మమ రోషప్రయుక్తానాం సాయకానాం బలం సురాః.

ద్రక్ష్యన్త్యద్య విముక్తానామతిదూరాతిగామినామ్৷৷3.64.67৷৷


విముక్తానామ్ released, మమ my, రోషప్రయుక్తానామ్ released in rage, అతిదూరాతిగామినామ్ of those that can reach very distant places, సాయకానామ్ of the arrows, బలమ్ power, సురాః gods, అద్య now, ద్రక్ష్యన్తి will witness.

Now the gods will witness the power of my arrows released in great rage which can hit distant targets.
నైవ దేవా న దైతేయా న పిశాచా న రాక్షసాః.

భవిష్యన్తి మమ క్రోధాత్త్రైలోక్యే విప్రణాశితే৷৷3.64.68৷৷


మమ my, క్రోధాత్ due to anger, త్రైలోక్యే in three worlds, విప్రణాశితే destroyed, దేవాః gods, నైవ భవిష్యన్తి not exist, దైతేయాః demons, న not, పిశాచాః evil spirits, న not , రాక్షసాః demons, న not.

My anger will destroy all the gods, demons and evil spirits. They will be extinghished from the three worlds.
దేవదానవయక్షాణాం లోకా యే రక్షసామపి.

బహుధా న భవిష్యన్తి బాణౌఘైశ్శకలీకృతాః৷৷3.64.69৷৷


దేవదానవయక్షాణామ్ of gods, demons and yakshas, రక్షసామపి demons too, యే those, లోకాః worlds, బాణౌఘైః by the touch of my arrows, బహుధా many times, శకలీకృతా: broken into pieces, న భవిష్యన్తి not survive.

The worlds of gods, yakshas or even demons torn into shreds by my arrows will not survive.
నిర్మర్యాదానిమాన్లోకాన్కరిష్యామ్యద్య సాయకైః.

హృతాం మృతాం వా సౌమిత్రే న దాస్యన్తి మమేశ్వరాః৷৷3.64.70৷৷


సౌమిత్రే O Lakshmana, హృతామ్ a lady carried away, మృతాం వా or dead, ఈశ్వరాః by gods, మమ me, న దాస్యన్తి do not give, అద్య now, సాయకైః by arrows, ఇమాన్ this, లోకాన్ worlds, నిర్మర్యాదాన్ without any boundaries, కరిష్యామి will do.

If the gods do not hand over Sita to me either carried away or dead I will transgress these worlds, O Lakshmana !
తథారుపాం హి వైదేహీం న దాస్యన్తి యది ప్రియామ్.

నాశయామి జగత్సర్వం త్రైలోక్యం సచరాచరమ్৷৷3.64.71৷৷


తథారూపామ్ in her true form, ప్రియామ్ my beloved, వైదేహీమ్ Vaidehi, న దాస్యన్తి యది not give me, సర్వమ్ all, సచరాచరమ్ with animate and inanimate beings, త్రైలోక్యమ్ three worlds, జగత్ world, నాశయామి I will destroy.

If my beloved Vaidehi is not given back to me in her true form I will destroy the three worlds with all animate and inanimate beings.
ఇత్యుక్త్వా రోషతామ్రాక్షో రామో నిష్పీడ్య కార్ముకమ్.

శరమాదాయ సన్దీప్తం ఘోరమాశీవిషోపమమ్৷৷3.64.72৷৷

సన్ధాయ ధనుషి శ్రీమాన్రామః పరపురఞ్జయః.

యుగాన్తాగ్నిరివ క్రుద్ధ ఇదం వచనమబ్రవీత్৷৷3.64.73৷৷


రామః Rama, శ్రీమాన్ handsome, పరపురఞ్జయః one who can conquer the cities of enemies, రామః Rama, ఇతి thus, ఉక్త్వా having said, రోషతామ్రాక్షః with eyes reddened in anger, కార్ముకమ్ his bow, నిష్పీడ్య having pressed, ఆశీవిషోపమమ్ comparable to a poisonous snake, ఘోరమ్ dreadful, సన్దీప్తమ్ glowing, శరమ్ arrow, ఆదాయ after taking out, ధనుషి bow, సన్ధాయ after stringing, యుగాన్తాగ్నిరివ like fire at the time of the dissolution of the world, క్రుద్ధః angry man, ఇదమ్ these, వచనమ్ words, అబ్రవీత్ said.

After speaking these words, handsome Rama, his eyes red with anger, pressed his bow, took out the glowing arrow that was dreadful like a poisonous serpent, fixed it to his bow and said these words in a rage like the fire at the time of dissolution of the world.
యథా జరా యథా మృత్యుర్యథా కాలో యథా విధిః.

నిత్యం న ప్రతిహన్యన్తే సర్వభూతేషు లక్ష్మణ৷৷3.64.74৷৷

తథాహం క్రోధసంయుక్తో న నివార్యోస్మి సర్వథా.


లక్ష్మణ Lakshmana, సర్వభూతేషు in all beings, జరా old age, యథా as, మృత్యుః death, యథా as, కాలః time, యథా as, విధిః fate, యథా as, నిత్యమ్ always, న ప్రతిహన్యన్తే cannot be averted, తథా in the same way, క్రోధసంయుక్తః full of anger, అహమ్ I, సర్వథా by all means, న నివార్యః not defy, అస్మి I.

Just as all beings in this world cannot avoid age and death, or defy time and fate so also none can prevent me at all when I am angry, O Lakshmana !
పురేవ మే చారుదంతీమనిన్దితాం దిశన్తి సీతాం యది నాద్య మైథిలీమ్.

సదేవగన్ధర్వమనుష్యపన్నగం జగత్సశైలం పరివర్తయామ్యహమ్৷৷3.64.75৷৷


చారుదంతీమ్ a lady with beautiful teeth, అనిన్దితామ్ blemishless lady, మైథిలీమ్ Maithili, సీతామ్ Sita, పురేవ as earlier, అద్య now, మే my, న దిశన్తి యది if they do not show me, అహమ్ I, సదేవగన్ధర్వమనుష్యపన్నగమ్ gods, gandharvas, men, serpents, సశైలమ్ mountain, జగత్ world, పరివర్తయామి I will topsy-turvy.

I will topsy-turvy this entire world including the gods, the gandharvas, human beings, serpents and mountains if they do not show me the princess from Mithila, who is blemishless and whose teeth are beautiful
ఇత్యార్శే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకేయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే చతుష్షష్టిమస్సర్గః৷৷
Thus ends the sixtyfourth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.