Sloka & Translation

[Lakshmana asks Rama to bear sorrow -- pleads with Rama to think rightly-- arouses Rama's wisdom.]

తం తథా శోకసన్తప్తం విలపన్తమనాథవత్.

మోహేన మహతావిష్టం పరిద్యూనమచేతనమ్৷৷3.66.1৷৷

తతస్సౌమిత్రిరాశ్వాస్య ముహూర్తాదివ లక్ష్మణః.

రామం సమ్బోధయామాస చరణౌ చాభిపీడయన్৷৷3.66.2৷৷


తతః then, సౌమిత్రిః son of Sumitra, లక్ష్మణః Lakshmana, తథా like that, శోకసన్తప్తమ్ afflicted with sorrow, అనాథవత్ like an orphan, విలపన్తమ్ while weeping, మహతా mighty, మోహేన by delusion, ఆవిష్టమ్ engrossed, పరిద్యూనమ్ miserable, అచేతనమ్ devoid of consciousness, తం రామమ్ Rama, ముహూర్తాదివ in a moment, ఆశ్వాస్య consoled, చరణౌ చ his feet, అభిపీడయన్ pressing, సమ్బోధయామాస addressed.

Lakshmana, son of Sumitra, consoling the mighty miserable Rama, who was afflicted with sorrow, and was weeping helplessly like an orphan, drowned in great delusion, devoid of consciousness, pressed his feet and addressed him:
మహతా తపసా రామ మహతా చాపి కర్మణా.

రాజ్ఞా దశరథేనాసి లబ్ధోమృతమివామరైః৷৷3.66.3৷৷


రామ Rama, రాజ్ఞా by the king, దశరథేన by Dasaratha, మహతా great, తపసా penance, మహతా great, కర్మణాచాపి the action, అమరైః by the gods, అమృతమివ like nectar, లబ్ధః అసి obtained.

O Rama! king Dasaratha begot you by doing a great penance and performing great deeds, just as gods begot the nectar.
తవ చైవ గుణైర్బద్ధస్త్వద్వియోగాన్మహీపతిః.

రాజా దేవత్వమాపన్నో భరతస్య యథాశ్రుతమ్৷৷3.66.4৷৷


భరతస్య Bharata's, యథా as, శ్రుతమ్ heard, మహీపతిః lord of the earth, రాజా king, తవ your, గుణైః virtues, బద్ధః bound, త్వద్వియోగాత్ by your separation, దేవత్వమ్ godhood, ఆపన్నః attained.

King Dasaratha, impelled by your virtues, and separation from you attained godhood as heard from Bharata.
యది దుఃఖమిదం ప్రాప్తం కాకుత్స్థ న సహిష్యసే.

ప్రాకృతశ్చాల్పసత్త్వశ్చ ఇతరః కస్సహిష్యతి৷৷3.66.5৷৷


కాకుత్స్థ O Rama, ప్రాప్తమ్ has befallen, ఇదం దుఃఖమ్ this sorrow, న సహిష్యసే యది not able to bear, ప్రాకృతః ordinary man, అల్పసత్త్వశ్చ with little strength, ఇతరః ordinary man, కః who, సహిష్యతి will be able to bear?

O Rama, if you cannot bear this sorrow that has befallen you, how can weak and ordinary persons endure (such suffering)?
దుఃఖితో హి భవాన్లోకాంస్తేజసా యది ధక్ష్యతే.

ఆర్తాః ప్రజా నరవ్యాఘ్ర క్వ ను యాస్యన్తి నిర్వృతిమ్৷৷3.66.6৷৷


నరవ్యాఘ్ర O best among men, దుఃఖితః in grief, భవాన్ you, తేజసా by your brilliance, లోకాన్ worlds, ధక్ష్యతే burn, యది if, ఆర్తాః afflicted, ప్రజాః people, క్వ where, నిర్వృతిమ్ relief, యాస్యన్తి will get?

O best of men ! if you grieve and burn the world with your brilliance, wherefrom will the (ordinary) afflicted people get relief?
లోకస్వభావ ఏవైష యయాతిర్నహుషాత్మజః.

గతశ్శక్రేణ సాలోక్యమనయస్తం సమస్పృశత్৷৷3.66.7৷৷


ఏషః so, లోకస్వభావః ఏవ it is natural order in the world, నహుషాత్మజః Nahusha's son, యయాతిః Yayati, శక్రేణ to Indra, సాలోక్యమ్ sharing his stay in the same world, గతః attached, అనయః curse, తమ్ him, సమస్పృశత్ touched .

It is the go of the world. Yayati, son of Nahusa, shared heaven with Indra but because of his curse (for his bad conduct) suffered misfortune.
మహర్షిర్యో వసిష్ఠస్తు యః పితుర్నః పురోహితః.

అహ్నా పుత్రశతం జజ్ఞే తథైవాస్య పునర్హతమ్৷৷3.66.8৷৷


మహర్షిః sage, యః who, వసిష్ఠః Vasistha, యః that, నః పితుః our father's, పురోహితః priest, అస్య his, అహ్నా one day, పుత్రశతమ్ one hundred sons, జజ్ఞే gave birth to, పునః again, తథైవ in the same way, హతమ్ killed.

To sage Vasistha, our father's priest, were born a hundred sons in a day.But all of them were killed in one day the same way.
యా చేయం జగతాం మాతా దేవీ లోకనమస్కృతా.

అస్యాశ్చ చలనం భూమేర్దృశ్యతే సత్యసంశ్రవ৷৷3.66.9৷৷


సత్యసంశ్రవ who adheres to truth, జగతామ్ for the worlds, మాతా mother, లోకనమస్కృతా is adored by the whole world, యా చేయమ్ she being so, దేవీ mother, అస్యాః her, భూమేః earth, చలనమ్ movement, దృశ్యతే is seen.

You (rigidly) adhere to truth.(Like you) the mother earth who is adored by all the worlds, is unshakeable. Yet she is seen to be shaking at times.
యౌ ధర్మౌ జగతాం నేత్రౌ యత్ర సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్.

ఆదిత్యచన్ద్రౌ గ్రహణమభ్యుపేతౌ మహాబలౌ৷৷3.66.10৷৷


యౌ whoever, ధర్మౌ two righteous entities, జగతామ్ of the worlds, నేత్రౌ two eyes, యత్ర where, సర్వమ్ all, ప్రతిష్ఠితమ్ is resting, మహాబలౌ two very powerful, ఆదిత్యచన్ద్రౌ Sun and Moon, గ్రహణమ్
eclipse, అభ్యుపేతౌ endures.

The powerful Sun and Moon, righteous entities, who are the two eyes of these worlds and on whom everything rests firmly, also suffer eclipses sometimes.
సుమహాన్త్యపి భూతాని దేవాశ్చ పురుషర్షభ.

న దైవస్య ప్రముఞ్చన్తి సర్వభూతాని దేహినః৷৷3.66.11৷৷


పురుషర్షభ O bull among men, సుమహన్తి భూతాని great beings, దేవాశ్చ gods, సర్వభూతాని all creatures, దేహినః mortals, దైవస్య fate, న ప్రముఞ్చన్తి cannot be released.

O best among men ! Fate spares none. Great beings, every creature, even the gods cannot escape fate.
శక్రాదిష్వపి దేవేషు వర్తమానౌ నయానయౌ.

శ్రూయేతే నరశార్దూల న త్వం శోచితుమర్హసి৷৷3.66.12৷৷


నరశార్దూల O tiger among men, శక్రాదిషు among beings such as Indra and others, దేవేషు deities, నయానయౌ justice or otherwise, వర్తమానౌ are present, శ్రూయేతే heard, త్వమ్ you, శోచితుమ్ to worry, నార్హసి not right for you.

It is I heard that Indra and other deities are also governed by the principle of justice. Therefore, you should not bewail, O tiger among men.
నష్టాయామపి వైదేహ్యాం హృతాయామపి చానఘ

శోచితుం నార్హసే వీర యథాన్యః ప్రాకృతస్తథా৷৷3.66.13৷৷


అనఘ O sinless soul, వీర hero, వైదేహ్యామ్ when Vaidehi, నష్టాయామపి killed, హృతాయామపి when carried off too, ప్రాకృతః an ordinary person, అన్యః యథా other man, శోచితుమ్ to worry, నార్హసి not right for you.

Even if Vaidehi is killed or abducted, you should not grieve like ordinary men, O
sinless hero !
త్వవ్దిధా న హి శోచన్తి సతతం సత్యదర్శినః.

సుమహత్స్వపి కృచ్ఛ్రేషు రామానిర్విణ్ణదర్శనాః৷৷3.66.14৷৷


రామ Rama, సతతమ్ always, సత్యదర్శినః those who see the truth, అనిర్విణ్ణదర్శనాః men whose vision is free from depression, త్వవ్దిధాః men like you, సుమహత్సు in very great, క్రుచ్ఛ్రేష్వపి even in great calamities, న శోచన్తి హి will not lose heart.

O Rama, you always see the truth. So in the face of great difficulties men like you, whose vision is not blurred, should not lose heart.
తత్త్వతో హి నరశ్రేష్ఠ బుద్ధ్యా సమనుచిన్తయ.

బుధ్ద్యా యుక్తా మహాప్రాజ్ఞా విజానన్తి శుభాశుభే৷৷3.66.15৷৷


నరశ్రేష్ఠ O best among men, తత్త్వతః the facts, బుద్ధ్యా applying your intellect, సమనుచిన్తయ think rightly, మహాప్రాజ్ఞాః very wise, బుధ్ద్యా with their intellect, యుక్తాః endowed, శుభాశుభే right and wrong, విజానన్తి people know.

O best among men ! judge the facts rightly with your intellect. The wise apply their minds and know what is right and what is wrong.
అదృష్టగుణదోషాణామధ్రువాణాం తు కర్మణామ్.

నాన్తరేణ క్రియాం తేషాం ఫలమిష్టం ప్రవర్తతే৷৷3.66.16৷৷


అదృష్టగుణదోషాణామ్ of those who do not know their merits and demerits, అధ్రువాణామ్ unstable, తేషామ్ in this, కర్మణామ్ deeds, ఇష్టమ్ good, ఫలమ్ results, క్రియామ్ అన్తరేణ from actions, న ప్రవర్తతే will not be obtained.

Good results are not expected from the actions of persons who cannot distinguish between their virtues and vices, from those who are unstable in their deeds.
త్వమేవ హి పురా రామ మామేవం బహుశోన్వశాః.

అనుశిష్యాద్ధి కో ను త్వామపి సాక్షాద్బృహస్పతిః৷৷3.66.17৷৷


రామ Rama, పురా in the past, త్వమేవ you yourself, మామ్ to me, ఏవమ్ that way, బహుశః many times, అన్వశాః you instructed, హి indeed, సాక్షాత్ personally, బృహస్పతిరపి even Brihaspati, కో ను who indeed, త్వామ్ to you, అనుశిష్యాత్ హి can teach you.

O Rama! you yourself in the past have instructed me many times that way. Who can be your adviser in this matter ? You are indeed like Brihaspati.
బుద్ధిశ్చ తే మహాప్రాజ్ఞ దేవైరపి దురన్వయా.

శోకేనాభిప్రసుప్తం తే జ్ఞానం సమ్బోధయామ్యహమ్৷৷3.66.18৷৷


మహాప్రాజ్ఞ very wise, తే బుద్ధి: your intellect, దేవైరపి gods too, దురన్వయా difficult to fathom, శోకేన by sorrow, అభిప్రసుప్తమ్ put to sleep, తే జ్ఞానమ్ your wisdom, అహమ్ I am, సమ్బోధయామి arousing you.

Even gods cannot fathom your intellect. I am only trying to rouse your wisdom your sorrow has sent to sleep.
దివ్యం చ మానుషం చ త్వమాత్మనశ్చ పరాక్రమమ్.

ఇక్ష్వాకువృషభావేక్ష్య యతస్వ ద్విషతాం వధే৷৷3.66.19৷৷


ఇక్ష్వాకువృషభ among the Ikshvakus, త్వమ్ you, దివ్యమ్ divine, మానుషం చ mortal, ఆత్మనః yourself, పరాక్రమమ్ powers, అవేక్ష్య after knowing, ద్విషతామ్ of the enemies, వధే in killing, యతస్వ make efforts.

O bull among the Ikshvakus, weigh your divine and human prowess before you try to kill your enemies.
కిం తేన సర్వనాశేన కృతేన పురుషర్షభ.

తమేవ త్వం రిపుం పాపం విజ్ఞాయోద్ధర్తుమర్హసి৷৷3.66.20৷৷


పురుషర్షభ best among men, కృతేన by the act of, తేన by that, సర్వనాశేన destruction of all, కిమ్ what for, త్వమ్ you, పాపమ్ sinful, తం రిపుమ్ ఏవ your enemy, విజ్ఞాయ after knowing, ఉద్ధర్తుమ్ to uproot, అర్హసి ought to.

O best among men ! where is the good in the destruction of all? Know your sinful enemy before you uproot him.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకేయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే షట్షష్టితమస్సర్గః৷৷
Thus ends the sixtysixth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.