Sloka & Translation

[Rama and Lakshmana see the wounded Jatayu with wings clipped.]

పూర్వజోప్యుక్తమాత్రస్తు లక్ష్మణేన సుభాషితమ్.

సారగ్రాహీ మహాసారం ప్రతిజగ్రాహ రాఘవః৷৷3.67.1৷৷


సారగ్రాహీ who can grasp the essence, రాఘవః Rama, పూర్వజ అపి being elder, లక్ష్మణేన by Lakshmana, ఉక్తమాత్రః తు only when told by, మహాసారమ్ the great essence, సుభాషితమ్ wise counsel, ప్రతిజగ్రాహ accepted.

Even though Rama was elder, he could grasp the quintessence of the wise counsel only after Lakshmana had said it.
సన్నిగృహ్య మహాబాహుః ప్రవృత్తం కోపమాత్మనః.

అవష్టభ్య ధనుశ్చిత్రం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్৷৷3.67.2৷৷


మహాబాహుః long-armed, రామః Rama, ప్రవృత్తమ్ risen, ఆత్మనః his own, కోపమ్ anger, సన్నిగృహ్య after restraining, చిత్రమ్ wonderful, ధనుః bow, అవష్టభ్య leaning over, లక్ష్మణమ్ to Lakshmana, అబ్రవీత్ said.

Restraining his anger, the long-armed Rama leaned over his wonderful bow and spoke to Lakshmana:
కిం కరిష్యావహే వత్స క్వ వా గచ్ఛావ లక్ష్మణ.

కేనోపాయేన గచ్ఛేయం సీతామితి విచిన్తయ৷৷3.67.3৷৷


వత్స O child, లక్ష్మణ Lakshmana, కిమ్ what, కరిష్యావహే shall we do, క్వ వా where do we, గచ్ఛావ will go, సీతామ్ Sita, కేన ఉపాయేన by what means, గచ్ఛేయమ్ may I reach, ఇతి this, విచిన్తయ think.

O dear Lakshmana, what shall we do? Where do we go ? Think of some means by which we can reach Sita.
తం తథా పరితాపార్తం లక్ష్మణో రామమబ్రవీత్.

ఇదమేవ జనస్థానం త్వమన్వేషితుమర్హసి৷৷3.67.4৷৷

రాక్షసైర్బహుభిః కీర్ణం నానాద్రుమలతాయుతమ్.


తథా so, పరితాపార్తమ్ afflicted with grief, తం రామమ్ that Rama, లక్ష్మణః Lakshman, అబ్రవీత్ said, త్వమ్ you, బహుభిః many, రాక్షసైః by demons, కీర్ణమ్ full of, నానాద్రుమలతాయుతమ్ covered with different trees and creepers, ఇమమ్ this, జనస్థానమేవ Janasthna alone, అన్వేషితుమ్ to search, అర్హసి you should.

Lakshmana said to Rama, afflicted with grief, It is proper for you to (first) search in this Janasthana, covered with different kinds of trees and creepers, and teeming with demons.
సన్తీహ గిరిదుర్గాణి నిర్దరాః కన్దరాణి చ৷৷3.67.5৷৷

గుహాశ్చ వివిధా ఘోరా నానామృగగణాకులాః.

ఆవాసాః కిన్నరాణాం చ గన్ధర్వభవనాని చ৷৷3.67.6৷৷


ఇహ here, గిరిదుర్గాణి difficult mountains, నిర్దరాః valleys, కన్దరాణి చ and caves, వివిధాః many, ఘోరాః terrific, నానామృగగణాకులాః inhabited by different animals, గుహాశ్చ caverns, కిన్నరాణామ్ of kinneras, ఆవాసాః dwelling-places, గన్ధర్వభవనాని చ mansions of gandharvas, సన్తి are.

Here are difficult mountains, caves, valleys, dreadful caves full of different animals, dwelling-places of kinneras and mansions of gandharvas.
తాని యుక్తో మయా సార్ధం త్వమన్వేషితుమర్హసి.

త్వద్విధా బుద్ధిసమ్పన్నా మహాత్మానో నరర్షభ৷৷3.67.7৷৷

ఆపత్సు న ప్రకమ్పన్తే వాయువేగైరివాచలాః.


త్వమ్ you, యుక్తః accompanied, మయా సార్ధమ్ along with me, తాని those, అన్వేషితుమ్ to search, అర్హసి it is proper for you, నరర్షభ: great men, బుద్ధిసమ్పన్నాః endowed with wisdom, త్వద్ధిధాః of your type, మహాత్మానః great people, వాయువేగైః speed of wind, అచలాః ఇవ like mountains, న ప్రకమ్పన్తే are not shaken.

Accompanied by me you should search for her in those spots. Great people endowed with wisdom do not destabilise in difficulties just as mountains are not shaken by the speed of the wind.
ఇత్యుక్తస్తద్వనం సర్వం విచచార సలక్ష్మణః৷৷3.67.8৷৷

క్రుద్ధో రామశ్శరం ఘోరం సన్ధాయ ధనుషి క్షురమ్.


క్రుద్ధః becoming angry, రామః Rama, ఇతి thus, ఉక్తః having been told, సలక్ష్మణః along with Lakskhmana , ధనుషి in bow, ఘోరమ్ terrific, క్షురం శరమ్ sharp arrows, సన్ధాయ fixing, సర్వమ్ all, తత్ వనమ్ that forest, విచచార roamed.

Thus advised, the angry Rama fixed a sharp arrow to his bow and roamed in the forest accompanied by Lakshmana.
తతః పర్వతకూటాభం మహాభాగం ద్విజోత్తమమ్৷৷3.67.9৷৷

దదర్శ పతితం భూమౌ క్షతజార్ద్రం జటాయుషమ్.


తతః then, పర్వతకూటాభమ్ like a mountain top, మహాభాగమ్ great, ద్విజోత్తమమ్ a wonderful bird, భూమౌ on the ground, పతితమ్ fallen down, క్షతజార్ద్రమ్ drenched with blood, జటాయుషమ్ Jatayu, దదర్శ saw.

Then he saw the great Jatayu, a wonderful bird, looking like a mountain top, drenched in blood and fallen on the ground.
తం దృష్ట్వా గిరిశృఙ్గాభం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్৷৷3.67.10৷৷

అనేన సీతా వైదేహీ భక్షితా నాత్ర సంశయః.


గిరిశృఙ్గాభమ్ like a peak of the mountain, తమ్ him, దృష్ట్వా after seeing, రామః Rama, లక్ష్మణమ్ to Lakshmana, అబ్రవీత్ said, అనేన by him, వైదేహీ Vaidehi, సీతా Sita, భక్షితా is eaten, అత్ర in this case, సంశయః doubt, న no.

On seeing Jatayu looking like the peak of a mountain, Rama said to Lakshmana, There is no doubt that this bird has devoured Vaidehi.
గృధ్రరూపమిదం రక్షో వ్యక్తం భవతి కాననే৷৷3.67.11৷৷

భక్షయిత్వా విశాలాక్షీమాస్తే సీతాం యథాసుఖమ్.

ఏనం వధిష్యే దీప్తాస్యైర్ఘోరైర్బాణైరజిహ్మగైః৷৷3.67.12৷৷


ఇదమ్ this, రక్షః demon, గృధ్రరూపమ్ in the guise of a vulture, కాననే in the forest, భవతి is, వ్యక్తమ్ it is clear, విశాలాక్షీమ్ large-eyed lady, సీతామ్ Sita, భక్షయిత్వా after eating away, యథాసుఖమ్ happily, ఆస్తే relaxing, దీప్తాస్యైః glowing tipped, ఘోరైః terrific, అజిహ్మగైః by those which can go straight, బాణైః by darts, ఏనమ్ him, వధిష్యే l will kill.

This demon in the guise of a vulture has evidently eaten away the large-eyed Sita and is happily relaxing in the forest. With my terrific arrows with burning tips that can go straight I will kill him.
ఇత్యుక్త్వాభ్యపతద్గృధ్రం సన్ధాయ ధనుషి క్షురమ్.

క్రుద్ధో రామస్సముద్రాన్తాం కమ్పయన్నివ మేదినీమ్৷৷3.67.13৷৷


రామః Rama, ఇతి thus, ఉక్త్వా saying so, క్రుద్ధః in anger, ధనుషి on the bow, క్షురమ్ sharp arrow, సన్ధాయ after fixing, సముద్రాన్తామ్ extending up to the sea, మేదినీమ్ the earth, కమ్పయన్నివ as though shaking, గృధ్రమ్ vulture, అభ్యపతత్ fell upon.

Having siad so, Rama took his bow, fixed the sharp arrow, and aimed at the vulture. The sea-bound earth trembled.
తం దీనం దీనయా వాచా సఫేనం రుధిరం వమన్.

అభ్యభాషత పక్షీ తు రామం దశరథాత్మజమ్৷৷3.67.14৷৷


పక్షీ తు but the bird, సఫేనమ్ foamy, రుధిరమ్ blood, వమన్ vomitting, దీనమ్ in a piteous way, తం him, దశరథాత్మజమ్ Dasaratha's son, రామమ్ Rama, దీనయా pathetic, వాచా with word, అభ్యభాషత spoke these words.

But the vulture who was in a piteous state, vomitting foamy blood, spoke these words pathetically to Rama, son of Dasaratha:
యామోషధిమివాయుష్మన్నన్వేషసి మహావనే.

సా దేవీ మమ చ ప్రాణా రావణేనోభయం హృతమ్৷৷3.67.15৷৷


ఆయుష్మన్ long-lived one, యామ్ whom, మహావనే in this great forest, ఓషధిమివ like herbal medicine, అన్వేషసి you are searching , సా దేవీ that queen, మమ my, ప్రాణాః చ life also, ఉభయమ్ both, రావణేన by Ravana, హృతమ్ is taken away.

O Long-lived one ! she who you are searching in the forest like herbal medicine has been carried away by Ravana along with my life.
త్వయా విరహితా దేవీ లక్ష్మణేన చ రాఘవ.

హ్రియమాణా మయా దృష్టా రావణేన బలీయసా৷৷3.67.16৷৷


రాఘవ Rama, త్వయా by you, లక్ష్మణేన చ and by Lakshmana, విరహితా separated, దేవీ qeeen, బలీయసా by the powerful, రావణేన by Ravana, హ్రియమాణా taken away, మయా I have, దృష్టా seen.

I have seen her snatched from you and from Lakshmana and carried off by powerful Ravana.
సీతామభ్యవపన్నోహం రావణశ్చ రణే మయా.

విధ్వంసితరథశ్చాత్ర పాతితో ధరణీతలే৷৷3.67.17৷৷


అహమ్ I, సీతామ్ Sita, అభ్యవపన్నః descended down, మయా by me, రావణశ్చ Ravana, విధ్వంసితరథః with his chariot destroyed, అత్ర in this place, ధరణీతలే on this ground, పాతితః I fell down.

I descended down to protect Sita, and in the battle with Ravana his chariot destroyed fell down here on the ground.
ఏతదస్య ధనుర్భగ్నమేతదస్య శరావరమ్.

అయమస్య రథో రామ భగ్నసాఙ్గ్రామికో మయా৷৷3.67.18৷৷


రామ Rama, ఏతత్ this, అస్య his, భగ్నమ్ broken, ధనుః bow, ఏతత్ this, అస్య his, శరావరమ్ quiver, అయమ్ this, మయా by me, భగ్నః shattered, అస్య his, సాఙ్గ్రామికః battle, రథః chariot.

O Rama this is his broken bow, this is his quiver and this is his war-chariot all devastated by me.
అయం తు సారథిస్తస్య మత్పక్షనిహతో యుధి.

పరిశ్రాన్తస్య మే పక్షౌ ఛిత్త్వా ఖడ్గేన రావణః৷৷3.67.19৷৷

సీతామాదాయ వైదేహీముత్పపాత విహాయసమ్.

రక్షసా నిహతం పూర్వం న మాం హన్తుం త్వమర్హసి৷৷3.67.20৷৷


అయం తు he is, యుధి in the battle, మత్పక్షనిహతః killed by my wings, తస్య సారథిః his charioteer, రావణః Ravana, పరిశ్రాన్తస్య an exhausted one, మే my, పక్షౌ both wings, ఖడ్గేన with a sword, ఛిత్త్వా having cut, వైదేహీమ్ Vaidehi, సీతామ్ Sita, ఆదాయ after taking, విహాయసమ్ into the sky, ఉత్పపాత flew up, రక్షసా by Ravana, పూర్వమ్ earlier, నిహతమ్ slain, మామ్ me, త్వమ్ you, హన్తుమ్ to kill, నార్హసి not proper.

He is Ravana's charioteer slain by my wings in the battle. As I was exhausted in the encounter Ravana clipped my wings, took Sita, and flew into the sky. You need not kill me. I am already slain by the demon.
రామస్తస్య తు విజ్ఞాయ బాష్పపూర్ణముఖస్తదా.

ద్విగుణీకృతతాపార్తస్సీతాసక్తాం ప్రియాం కథామ్৷৷3.67.21৷৷


తదా then, రామః Rama, తస్య his, సీతాసక్తామ్ about Sita, ప్రియామ్ dear, కథామ్ facts, విజ్ఞాయ having, బాష్పపూర్ణముఖః face full of tears, ద్విగుణీకృతతాపార్తః helpless and pitiable due to redoubled sorrow.

Having known from Jatayu the story of his beloved Sita, Rama was full of tears, his grief redoubled.
గృధ్రరాజం పరిష్వజ్య పరిత్యజ్య మహద్ధనుః.

నిపపాతావశో భూమౌ రురోద సహలక్ష్మణః৷৷3.67.22৷৷


మహత్ great, ధనుః bow, పరిత్యజ్య giving up, గృధ్రరాజమ్ king of birds, పరిష్వజ్య embracing, అవశః despondent, భూమౌ on the ground, నిపపాత fell down, సహలక్ష్మణః along with Lakshmana, రురోద cried.

Rama dropped the bow and embraced the king of birds. He fell down despondent on the ground and began crying along with Lakshmana.
ఏకమేకాయనే దుర్గే నిశ్శ్వసన్తం కథఞ్చన.

సమీక్ష్య దుఃఖితతరో రామస్సౌమిత్రిమబ్రవీత్৷৷3.67.23৷৷


దుర్గే in a place difficult to reach, ఏకాయనే in a solitary place, ఏకమ్ lonely, కథఞ్చన with great difficulty, నిశ్శ్వసన్తమ్ sighing, సమీక్ష్య on observing, రామః Rama, దుఃఖితతరః overcome by greater grief, సౌమిత్రిమ్ Saumitri, అబ్రవీత్ said.

Rama saw Jatayu breathing with difficulty in that solitary, inaccessible place.Overcome by greater grief he said to Lakshmana:
రాజ్యం భ్రష్టం వనే వాసస్సీతా నష్టా హతో ద్విజః.

ఈదృశీయం మమాలక్ష్మీర్నిర్దహేదపి పావకమ్৷৷3.67.24৷৷


రాజ్యమ్ kingdom, భ్రష్టమ్ expelled, వనే forest, వాసః dwelling, సీతా Sita, నష్టా lost, ద్విజః Jatayu, హతః is slain, మమ me, ఈదృశీ this kind of, అలక్ష్మీః bad luck, పావకమపి even fire, నిర్దహేత్ it will burn.

I have been expelled from the kingdom. I am made to stay in the forest. I have lost Sita (my beloved wife). This bird (who was my well-wisher) has been slain. Such misfortune will burn even fire.
సమ్పూర్ణమపి చేదద్య ప్రవిశేయం మహోదధిమ్.

సోపి నూనం మమాలక్ష్మ్యా విశుష్యేత్సరితాంపతిః৷৷3.67.25৷৷


అద్య now, సమ్పూర్ణమ్ full, మహోదధిమ్ అపి even the great sea also, ప్రవిశేయం చేత్ if I enter, సః that, సరితాం పతిః అపి even the lord of rivers, sea, మమ me, అలక్ష్మా misfortune, విశుష్యేత్ will dry up.

Now if I enter even the great sea, the lord of the rivers filled with water, it will also dry up due to my misfortune.
నాస్త్యభాగ్యతరో లోకే మత్తోస్మిన్సచరాచరే.

యేనేయం మహతీ ప్రాప్తా మయా వ్యసనవాగురా৷৷3.67.26৷৷


యేన మయా by me this way, ఇయమ్ this kind, మహతీ great, వ్యసనవాగురా snare of misfortunes, ప్రాప్తా attained, మత్తః more than me, అభాగ్యతరః more unlucky, సచరాచరే among animate and inanimate, అస్మిన్ in this, లోకే world, నాస్తి not there.

In this world of the animate and the inanimate there is no one more unfortunate than me fallen into the trap of adversities.
అయం పితృవయస్యో మే గృధ్రరాజో జరాన్వితః.

శేతే వినిహతో భూమౌ మమ భాగ్యవిపర్యయాత్৷৷3.67.27৷৷


మే my, పితృవయస్యః father's friend, జరాన్వితః in old age, అయమ్ he is, గృధ్రరాజః king of birds, మమ of me, భాగ్యవిపర్యయాత్ by my misfortune, వినిహతః was slain, భూమౌ ground, శేతే lying.

This aged king of birds is my father's friend. To my ill-luck, he is struck down and is lying on the ground.
ఇత్యేవముక్త్వా బహుశో రాఘవస్సహలక్ష్మణః.

జటాయుషం చ పస్పర్శ పితృస్నేహం విదర్శయన్৷৷3.67.28৷৷


రాఘవః Rama, ఇత్యేవమ్ in this manner, బహుశః many times, ఉక్త్వా after telling, సహలక్ష్మణః along with Lakshmana, పితృస్నేహమ్ filiat affection, విదర్శయన్ showing, జటాయుషమ్ Jatayu, పస్పర్శ caressed.

Saying such words and showing filial affection, he caressed Jatayu repeatedly with Lakshmana.
నికృత్తపక్షం రుధిరావసిక్తం స గృధ్రరాజం పరిరభ్య రామః.

క్వ మైథిలీ ప్రాణసమా మమేతి విముచ్య వాచం నిపపాత భూమౌ৷৷3.67.29৷৷


సః రామః that Rama, నికృత్తపక్షమ్ severed wings, రుధిరావసిక్తమ్ drenched in blood, గృధ్రరాజమ్ king of vultures, పరిరభ్య hugging, మమ my, ప్రాణసమా equal to my life, మైథిలీ Maithili, క్వ where, ఇతి this, వాచమ్ speaking, విముచ్య భూమౌ leaving the ground, నిపపాత fell down.

Rama hugged the king of vultures with servered wings, drenched in blood and asking him where Sita who was as dear to him as his life was, he dropped him and fell down on the ground.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే సప్తషష్టితమస్సర్గః৷৷
Thus ends the sixtyseventh sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.