Sloka & Translation

[Rama and Lakshmana proceed to search Sita -- Lakshmana punishes Ayomukhi -- Kabandha seizes Rama and Lakshmana -- Rama's lamentations at the calamity -- Lakshmana gets unnerved]

కృత్వైవముదకం తస్మై ప్రస్థితౌ రామలక్ష్మణౌ.

అవేక్షన్తౌ వనే సీతాం పశ్చిమాం జగ్మతుర్దిశమ్৷৷3.69.1৷৷


ఏవమ్ thus, రామలక్ష్మణౌ Rama and Lakshmana, తస్మై for him, ఉదకం కృత్వా after offering libation, ప్రస్థితౌ both started, పశ్చిమామ్ westward, దిశమ్ direction, వనే in the forest, సీతామ్ Sita, అవేక్షన్తౌ while both searching and looking, జగ్మతుః went .

Rama and Lakshmana offered libations (for Jatayu) and went westward, looking for Sita in the forest.
తౌ దిశం దక్షిణాం గత్వా శరచాపాసిధారిణౌ.

అవిప్రహతమైక్ష్వాకౌ పన్థానం ప్రతిపేదతుః৷৷3.69.2৷৷


శరచాపాసిధారిణౌ wielding bows, arrows and swords, తౌ both, ఐక్ష్వాకౌ two princes of the Ikshvaku race, (తామ్ that), దక్షిణామ్ southward, దిశమ్ direction, గత్వా went, అవిప్రహతమ్ untrodden, పన్థానమ్ path, ప్రతిపేదతుః reached.

Wielding bow, arrows and sword, both the princes of the Ikshvaku race went southward and entered an untrodden (densely wooded) tract.
గుల్మైర్వృక్షైశ్చ బహుభిర్లతాభిశ్చ ప్రవేష్టితమ్.

ఆవృతం సర్వతో దుర్గం గహనం ఘోరదర్శనమ్৷৷3.69.3৷৷


బహుభిః by many, గుల్మైః by shrubs, వృక్షైశ్చ and by trees, లతాభిశ్చ and by creepers, ప్రవేష్టితమ్ overgrown, సర్వతః all over, ఆవృతమ్ covered, దుర్గమ్ difficult to reach, గహనమ్ impenetrable,
ఘోరదర్శనమ్ appearing ferocious

It was a dense, impenetrable and dreadful forest covered with shrubs, trees and creepers spread all over.
వ్యతిక్రమ్య తు వేగేన వ్యాలసింహనిషేవితమ్.

సుభీమం తన్మహారణ్యం వ్యతియాతౌ మహాబలౌ৷৷3.69.4৷৷


మహాబలౌ two mighty princes, వ్యాలసింహనిషేవితమ్ where serperts and lions dwell, సుభీమమ్ very fierceful, తత్ that, మహారణ్యమ్ great forest, వేగేన swiftly, వ్యతిక్రమ్య after forging through, వ్యతియాతౌ both crossed over.

The two mighty heroes swiftly forged through the great forest, which was an abode of serpents and lions.
తతః పరం జనస్థానాతత్రిక్రోశం గమ్య రాఘవౌ.

క్రౌఞ్చారణ్యం వివిశతుర్గహనం తౌ మహౌజసౌ৷৷3.69.5৷৷


తతః then, పరమ్ later, మహౌజసౌ mighty, తౌ they both, రాఘవౌ two scions of the Raghus, జనస్థానాత్ from Janasthana, త్రిక్రోశమ్ three krosas distance (one krosa = 2 miles), గమ్య after going, గహనమ్ impassable, క్రౌఞ్చారణ్యమ్ krauncha-forest, వివిశతుః entered.

Both the mighty princes of the Raghu dynasty covered a distance of three krosas from Janasthana and entered the impassable krauncha-forest.
నానామేఘఘనప్రఖ్యం ప్రహృష్టమివ సర్వతః.

నానాపక్షిగణైర్యుక్తం నానావ్యాలమృగైర్యుతమ్৷৷3.69.6৷৷

దిదృక్షమాణౌ వైదేహీం తద్వనం తౌ విచిక్యతుః.

తత్ర తత్రావతిష్ఠన్తౌ సీతాహరణకర్శితౌ৷৷3.69.7৷৷


సీతాహరణకర్శితౌ both tormented by the abduction of Sita, తౌ they two, వైదేహీమ్ Vaidehi, దిదృక్షమాణౌ eager to see, తత్ర there, అవతిష్ఠన్తౌ both stopping a while, నానామేఘఘనప్రఖ్యమ్ looking like dense clouds, సర్వతః all over, ప్రహృష్టమివ as if it was over joyed, నానాపక్షిగణైః with different birds, యుక్తమ్ filled, నానావ్యాలమృగైః by various snakes and animals, యుతమ్ filled with, తత్ that, వనమ్ forest, విచిక్యతుః they both searched.

Tormented due to abduction of Sita, the two princes anxious to see her searched all over the dense forest stopping here and there on the way. The thick forest looked like a conglomeration of big clouds. It was filled with different kinds of birds, snakes and animals.
తతః పూర్వేణ తౌ గత్వా త్రిక్రోశం భ్రాతరౌ తదా.

క్రౌఞ్చారణ్యమతిక్రమ్య మతఙ్గాశ్రమమన్తరా৷৷3.69.8৷৷

దృష్ట్వా తు తద్వనం ఘోరం బహుభీమమృగద్విజమ్.

ననాసత్త్వసమాకీర్ణం సర్వం గహనపాదపమ్৷৷3.69.9৷৷

దదృశాతే తు తౌ తత్ర దరీం దశరథాత్మజౌ.

పాతాలసమగమ్భీరాం తమసా నిత్యసంవృతామ్৷৷3.69.10৷৷


తదా then, భ్రాతరౌ the two brothers, తౌ దశరథాత్మజౌ the two sons of Dasaratha, తతః then, పూర్వేణ by eastern direction, త్రిక్రోశమ్ three krosas distance, గత్వా went, క్రౌఞ్చారణ్యమ్ krauncha-forest, అతిక్రమ్య crossed, మతఙ్గాశ్రమమ్ అన్తరా near the hermitage of sage Matanga, ఘోరమ్ terrific, బహుభీమమృగద్విజమ్ filled with fearful beasts and birds, నానాసత్త్వసమాకీర్ణమ్ teeming with different kinds of creatures, గహనపాదపమ్ dense trees, సర్వమ్ all, తత్ that, వనమ్ forest, దృష్ట్వా seeing, తత్ర there, (గిరౌ on the hill), పాతాలసమగమ్భీరామ్ deep like the nether world, తమసా darkness, నిత్యసంవృతామ్ always filled with, దరీమ్ cave, దదృశాతే both saw.

Then both the sons of Dasaratha, went further east, crossed the krauncha-forest after three krosas. They saw a dreadful forest which was full of fierce animals and birds near the hermitage of sage Matanga. It was densely covered with trees. They saw there a cave perpetually enveloped in darkness which was as deep as the netherworld.
ఆసాద్య తౌ నరవ్యాఘ్రౌ దర్యాస్తస్యావిదూరతః.

దదృశాతే మహారూపాం రాక్షసీం వికృతాననామ్৷৷3.69.11৷৷


తౌ both of them, నరవ్యాఘ్రౌ best among men, ఆసాద్య reached, తస్యాః from that, దర్యాః from the cave, విదూరతః not very far from that place, మహారూపామ్ a woman of huge size, వికృతాననామ్ a woman of disfigured face, రాక్షసీమ్ demoness, దదృశాతే both saw.

Both the princes,the best among men, reached the cave and saw a huge demoness with a disfigured face not far from the cave.
భయదామల్పసత్త్వానాం బీభత్సాం రౌద్రదర్శనామ్.

లమ్బోదరీం తీక్ష్ణదంష్ట్రాం కరాలీం పరుషత్వచమ్৷৷3.69.12৷৷

భక్షయన్తీం మృగాన్భీమాన్వికటాం ముక్తమూర్ధజామ్.

ప్రైక్షేతాం తౌ తతస్తత్ర భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ৷৷3.69.13৷৷


తతః then, భ్రాతరౌ both brothers, తౌ రామలక్ష్మణౌ both Rama and Lakshmana, అల్పసత్త్వానామ్ for the timid, భయదామ్ one creating fear, బీభత్సామ్ a woman of uncouth appearance, రౌద్రదర్శనామ్ a woman of terrific appearance, లమ్బోదరీమ్ a woman of big stomach, తీక్ష్ణదంష్ట్రామ్ a woman with sharp teeth, కరాలీమ్ terrific woman, భీమాన్ fearful, మృగాన్ animals, భక్షయన్తీమ్ was eating, వికటామ్ who had huge curved skins, ముక్తమూర్ధజామ్ a woman with hair spread out, తత్ర there, ప్రైక్షేతామ్ saw.

Then the two brothers saw a fearful demoness who could strike terror in the mind of the timid, an uncouth figure with huge curved skins, with a big stomach, dishevelled hair, sharp and long teeth, devouring wild animals.
సా సమాసాద్య తౌ వీరౌ వ్రజన్తం భ్రాతురగ్రతః.

ఏహి రంస్యావహేత్యుక్త్వా సమాలమ్బత లక్ష్మణమ్৷৷3.69.14৷৷


సా she, వీరౌ both heroes, తౌ both, సమాసాద్య coming close, ఏహి come on, రంస్యావహే we will both sport and enjoy sex, ఇతి thus, ఉక్త్వా said, భ్రాతుః brother's, అగ్రతః in front of, వ్రజన్తమ్
moving, లక్ష్మణమ్ Lakshmana, సమాలమ్బత held.

She came close to them, held Lakshmana who was walking ahead of his brother and said Come, let us enjoy.
ఉవాచ చైనం వచనం సౌమిత్రిముపగూహ్య సా.

అహం త్వయోముఖీ నామ లబ్ధా తే త్వమసి ప్రియః৷৷3.69.15৷৷

నాథ పర్వతకూటేషు నదీనాం పులినేషు చ.

ఆయుశ్శేషమిమం వీర త్వం మయా సహ రంస్యసే৷৷3.69.16৷৷


సా she, సౌమిత్రిమ్ to Saumitri, ఉపగుహ్య took hold of, ఏనమ్ him, వచనమ్ words, ఉవాచ చ spoke, అహం తు I am, అయోముఖీ నామ Ayomukhi by name, తే to you, లబ్ధా obtained by you, త్వమ్ him, ప్రియః dear, వీర hero, నాథ lord, ఇమమ్ this, ఆయుఃశేషమ్ rest of your life, త్వమ్ you, మయా సహ with me, పర్వతకూటేషు on the lofty hills, నదీనామ్ పులినేషు చ on the river banks, రంస్యసే you will enjoy.

Taking hold of Saumitri the demoness said 'I am Ayomukhi and I have been obtained by you. You got me, O hero, O lord ! For the rest of your life you will sport with me on the lofty hills and river banks.'
ఏవముక్తస్తు కుపితః ఖడ్గముద్ధృత్య లక్ష్మణః.

కర్ణనాసాస్తనం తస్యా నిచకర్తారిసూదనః৷৷3.69.17৷৷


ఏవమ్ thus, ఉక్తః having been told, అరిసూదనః subduer of enemies, లక్ష్మణః Lakshmana, కుపితః became angry, ఖడ్గమ్ sword, ఉద్ధృత్య after lifting, తస్యాః her, కర్ణనాసాస్తనమ్ ears, nose and breasts, చకర్త cut off.

Thus addressed, Lakshmana, subduer of enemies, became angry, took out the sword and cut off her ears, nose and breasts.
కర్ణనాసే నికృత్తే తు విస్వరం సా వినద్య చ.

యథాగతం ప్రదుద్రావ రాక్షసీ భీమదర్శనా৷৷3.69.18৷৷


భీమదర్శనా a woman of frightening appearance, సా రాక్షసీ that demoness, కర్ణనాసే ears and nose, నికృత్తే when they were cut, విస్వరమ్ with cracked voice, వినద్య after shouting, యథాగతమ్ in the same way as she came, ప్రదుద్రావ ran away.

When the ears and nose of the frightening demoness were cut off she shouted in a fierce tone and ran away in the direction she had come from.
తస్యాం గతాయాం గహనం వ్రజన్తౌ వనమోజసా.

ఆసేదతురమిత్రఘ్నౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ৷৷3.69.19৷৷


తస్యామ్ when she, గతాయామ్ went away, వ్రజన్తౌ as both were advancing, భ్రాతరౌ two brothers, అమిత్రఘ్నౌ both being destroyers of enemies, రామలక్ష్మణౌ Rama and Lakshmana, ఓజసా with their might, గహనమ్ dense, వనమ్ woods, ఆసేదతుః reached.

The destroyers of enemies, Rama and Lakshmana of great valour went through the dense forest after she ran away.
లక్ష్మణస్తు మహాతేజాస్సత్త్వవాన్ శీలవాన్ శుచిః.

అబ్రవీత్ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం భ్రాతరం దీప్తతేజసమ్৷৷3.69.20৷৷


మహాతేజాః of great brilliance, సత్త్వవాన్ a powerful one, శీలవాన్ a man of good conduct, శుచిః pure, లక్ష్మణస్తు Lakshmna too, ప్రాఞ్జలిః with folded hands, దీప్తతేజసమ్ glowing in splendour, భ్రాతరమ్ his brother, వాక్యమ్ words, అబ్రవీత్ said.

Lakshmana of great brilliance and power, of good conduct and pure character spoke to his highly effulgent brother with folded hands:
స్పన్దతే చ దృఢం బాహురుద్విగ్నమివ మే మనః.

ప్రాయశశ్చాప్యనిష్టాని నిమిత్తాన్యుపలక్షయే৷৷3.69.21৷৷


మే my, బాహుః arm, దృఢమ్ strongly, స్పన్దతే is throbbing, మనః mind, ఉద్విగ్నమివ is as if agitated, ప్రాయశః probably, అనిష్టాని undesirable ones, నిమిత్తాని omens, ఉపలక్షయే I am observing.

My arm is throbbing heavily. My mind is agitated. The omens I see foretell some undesirable events.
తస్మాత్సజ్జీభవార్య త్వం కురుష్వ వచనం హితమ్.

మమైవ హి నిమిత్తాని సద్యశ్శంసన్తి సమ్భ్రమమ్৷৷3.69.22৷৷


ఆర్య O noble one, తస్మాత్ therefore, త్వమ్ you, సజ్జీభవ be ready, హితమ్ good, వచనమ్ words, కురుష్వ you may act upon, నిమిత్తాని omens, సద్యః presently, సమ్భ్రమమ్ fear, మమ I am, శంసన్తి ఇవ హి as though they are forecasting.

O noble brother! be alert. Heed my words of good advice. The bad omens I see presage perils.
ఏష వఞ్చులకో నామ పక్షీ పరమదారుణః.

ఆవయోర్విజయం యుద్ధే శంసన్నివ వినర్దతి৷৷3.69.23৷৷


పరమదారుణః extremely dreadful, వఞ్చులకో నామ by name Vanchulaka, ఏషః పక్షీ this bird, యుద్ధే in strife, ఆవయోః both of us, విజయమ్ triumph, శంసన్నివ as though telling, వినర్దతి cries loudly.

This vanchulaka bird's loud and dreadful screams suggest our triumph in war.
తయోరన్వేషతోరేవం సర్వం తద్వనమోజసా.

సంజజ్ఞే విపులః శబ్దో ప్రభఞ్జన్నివ తద్వనమ్৷৷3.69.24৷৷


తయోః both, ఏవమ్ in that manner, ఓజసా with strength, సర్వమ్ all over, తత్ వనమ్ that forest, అన్వేషతోః while both were searching, తత్ వనమ్ that forest, ప్రభఞ్జన్నివ as if shattering, విపులః very big, శబ్దః sound, సంజజ్ఞే broke out.

As both the brothers with great prowess were searching for Sita all over, a huge
sound exploded as if shattering the forest.
సంవేష్టితమివాత్యర్థం గగనం మాతరిశ్వనా.

వనస్య తస్య శబ్దోభూద్దివమాపూరయన్నివ৷৷3.69.25৷৷


గగనమ్ sky, అత్యర్థమ్ very much, మాతరిశ్వనా by fierce wind, సంవేష్టితమివ was as if covered, తస్య of that, వనస్య of the forest, శబ్దః sound, దివమ్ sky, ఆపూరయన్నివ was filling, అభూత్ rose.

It appeared as though a fierce wind rose from the forest and filled the sky.
తం శబ్దం కాఙ్క్షమాణస్తు రామః కక్షే సహానుజః.

దదర్శ సుమహాకాయం రాక్షసం విపులోదరమ్৷৷3.69.26৷৷


తం శబ్దమ్ that sound, కాఙ్క్షమాణః a man looking for it, సహానుజః along with his brother, రామః Rama, కక్షే on the side, సుమహాకాయమ్ one with a huge body, విపులోదరమ్ and a big belly, రాక్షసమ్ demon, దదర్శ saw.

While looking for the sound, Rama with his brother saw a demon with a huge body and a big belly.
ఆసేదతుస్తతస్తత్ర తావుభౌ ప్రముఖే స్థితమ్.

వివృద్ధమశిరోగ్రీవం కబన్ధముదరే ముఖమ్৷৷3.69.27৷৷


తతః then, తౌ ఉభౌ both of them, తత్ర there, ప్రముఖే in front, స్థితమ్ stood, వివృద్ధమ్ very well grown, అశిరోగ్రీవమ్ without head and neck, ఉదరే ముఖమ్ with his face in the stomach, కబన్ధమ్ trunk, ఆసేదతుః reached.

Then both the brothers saw a very tall figure with a trunk that stood facing them. He had neither neck nor head. His face was in the stomach.
రోమభిర్నిచితైస్తీక్ష్ణైర్మహాగిరిమివోఛ్రితమ్.

నీలమేఘనిభం రౌద్రం మేఘస్తనితనిస్వనమ్৷৷3.69.28৷৷


నిచితైః by those spread all over the body, తీక్ష్ణైః with sharp bristles, రోమభిః hair, ఉచ్ఛ్రిచతమ్ mammoth figure, మహాగిరిమివ like a big mountain, నీలమేఘనిభమ్ resembling a dark cloud, రౌద్రమ్ a fierce one, మేఘస్తనితనిస్వనమ్ voice like the thunder of the cloud.

With sharp bristled hair all over the body, he was a mammoth figure who looked like a mountain resembling a dark cloud with his voice like the thunder.
అగ్నిజ్వాలానికాశేన లలాటస్థేన దీప్యతా.

మహాపక్ష్మేణ పిఙ్గేన విపులేనాయతేన చ৷৷3.69.29৷৷

ఏకేనోరసి ఘోరేణ నయనేనాశుదర్శినా.

మహాదంష్ట్రోపపన్నం తల్లేలిహానం మహాముఖమ్৷৷3.69.30৷৷


అగ్నిజ్వాలానికాశేన resembling the flaming fire, లలాటస్థేన on the forehead, దీప్యతా by the glowing, మహాపక్ష్మేణ with huge eyelashes, పిఙ్గేన with reddish-brown colour, విపులేన huge, ఆయతేన చ stretched , ఆశుదర్శినా with instant vision, ఘోరేణ terrific one, ఉరసి on the chest, ఏకేన one, నయనేన eye, మహాదంష్ట్రోపపన్నమ్ having massive fangs, లేలిహానమ్ while licking his lips, మహాముఖమ్ his huge mouth, తమ్ him

He had a single eye that was reddish-brown in colour resembling flaming fire. It was fixed in the chest. His eyelashes glowed. He had instant vision with massive fangs in his huge mouth. He was licking his lips.
భక్షయన్తం మహాఘోరానృక్షసింహమృగద్విపాన్.

ఘోరౌ భుజౌ వికుర్వాణముభౌ యోజనమాయతౌ৷৷3.69.31৷৷


మహాఘోరాన్ terrific, ఋక్షసింహమృగద్విపాన్ bears, lions, deer and elephants, భక్షయన్తమ్ while eating, యోజనమ్ a Yojana (eight miles), ఆయతౌ long ones, ఘోరౌ both frightening, ఉభౌ both, భూజౌ two arms, వికుర్వాణమ్ as he was stretching.

The terrific demon kept eating bears, lions, deer and elephants, catching with both his arms stretching up to one yojana.
కరాభ్యాం వివిధాన్గృహ్యఋక్షాన్పక్షిగణాన్మృగాన్.

ఆకర్షన్తం వికర్షన్తమనేకాన్మృగయూథపాన్৷৷3.69.32৷৷

స్థితమావృత్య పన్థానం తయోర్భ్రాత్రోః ప్రపన్నయోః.


ఋక్షాన్ bears, వివిధాన్ various, పక్షిగణాన్ birds, మృగాన్ deer, అనేకాన్ many, మృగయూథపాన్ herds of deer, కరాభ్యామ్ by both his hands, గృహ్య taking, ఆకర్షన్తమ్ seizing, వికర్షన్తమ్ throwing away, ప్రపన్నయోః reached there, తయోః both the, భ్రాత్రోః of brothers, పన్థానమ్ path, ఆవృత్య after blocking, స్థితమ్ stood.

He stood rooted there, catching bears, flocks of birds and deer with both his hands stretching up to one yojana, pulling and pushing them. (Now) he obstructed the path of the two brothers.
అథ తౌ సమభిక్రమ్య క్రోశమాత్రే దదర్శతుః৷৷3.69.33৷৷

మహాన్తం దారుణం భీమం కబన్ధం భుజసంవృమ్.

కబన్ధమివ సంస్థానాదతిఘోరప్రదర్శనమ్৷৷3.69.34৷৷


అథ then, తౌ both, సమభిక్రమ్య after covering, క్రోశమాత్రే at a distance of one krosa (2 miles), మహాన్తమ్ mighty, దారుణమ్ cruel, భీమమ్ frightening, భుజసంవృతమ్ his arms encircling, సంస్థానాత్ from his form, కబన్ధమివ like a trunk, ఘోరప్రదర్శనమ్ putting is a monstrous appearance, కబన్ధమ్ one demon, Kabandha, దదర్శతుః they both saw.

Then the brothers after covering one krosa (2 miles) saw a cruel, fierce, mighty monster named Kabandha looking like a trunk. He had a dreadful appearance and his arms encircled the area.
స మహాబాహురత్యర్థం ప్రసార్య విపులౌ భుజౌ.

జగ్రాహ సహితావేవ రాఘవౌ పీడయన్బలాత్৷৷3.69.35৷৷


మహాబాహుః long armed one, సః he, విపులౌ very big, భుజౌ both arms, అత్యర్థమ్ greatly, ప్రసార్య spreading, సహితావేవ రాఘవౌ brothers together, బలాత్ with strength, పీడయన్ pressing, జగ్రాహ held.

The long-armed demon spread his hands and caught hold of Rama and Lakshmana together by pressing them with all his force.
ఖడ్గినౌ దృఢధన్వానౌ తిగ్మతేజోవపుర్ధరౌ.

భ్రాతరౌ వివశం ప్రాప్తౌ కృష్యమాణౌ మహాబలౌ৷৷3.69.36৷৷


ఖడ్గినౌ wielders of swords, దృఢధన్వానౌ with strong bows, తిగ్మతేజోవపుర్ధరౌ with bodies of fiery splendour, మహాబలౌ mighty, భ్రాతరౌ both brothers, కృష్యమాణౌ both being seized, వివశమ్ ప్రాప్తౌ both became helpless.

The two mighty brothers who wielded swords and strong bows and whose bodies were of fiery splendour became helpless, seized by the hands of Kabandha.
తత్ర ధైర్యేణ శూరస్తు రాఘవో నైవ వివ్యథే.

బాల్యాదనాశ్రయత్వాచ్చ లక్ష్మణస్త్వతివివ్యథే৷৷3.69.37৷৷

ఉవాచ స విషణ్ణస్సన్రాఘవం రాఘవానుజః.


తత్ర there, శూరః heroic, రాఘవః Raghava, ధైర్యేణ with courage, నైవ వివ్యథే not pained, లక్ష్మణస్తు but Lakshmana, బాల్యాత్ being younger, ఆనాశ్రయత్వాచ్చ not having much courage, అతివివ్యథే very worried, సః that, రాఘవానుజః brother of Rama, విషణ్ణస్సన్ depressed, రాఘవమ్ to Rama, ఉవాచ said,

Of the two heroes, Rama being courageous was not worried but Lakshmana being younger and not having as much courage, was very much concerned and depressed. He said to Rama:
పశ్య మాం వీర వివశం రాక్షసస్య వశం గతమ్৷৷3.69.38৷৷

మయైకేన వినిర్యుక్తః పరిముఞ్చస్వ రాఘవ.


వీర heroic Rama, వివశమ్ helpless, రాక్షసస్య వశమ్ under the control of the demon, గతమ్ gone, మామ్ me, పశ్య see, రాఘవ Rama, ఏకేన by one alone, మయా by me, వినిర్యుక్తః offering me, పరిముఞ్చస్వ set yourself free.

O heroic Rama! see how helpless I am under the control of the demon. Set yourself free, leaving me alone and using me as an offering.
మాం హి భూతబలిం దత్వా పలాయస్వ యథాసుఖమ్৷৷3.69.39৷৷

అధిగన్తాసి వైదేహీమచిరేణేతి మే మతిః.


మామ్ me, భూతబలిమ్ as an offering, దత్వా after giving, యథాసుఖమ్ happily, పలాయస్వ you may run away, వైదేహీమ్ Vaidehi, అచిరేణ soon, అధిగన్తాసి will attain her, ఇతి this is, మే my, మతిః opinion.

Giving me to this monstor as an offering, you may run away happily. I think you will soon obtain Vaidehi.
ప్రతిలభ్య చ కాకుత్స్థ పితృపైతామహీం మహీమ్৷৷3.69.40৷৷

తత్ర మాం రామ రాజ్యస్థస్స్మర్తుమర్హసి సర్వదా.


కాకుత్థ్స O scion of Kakutstha dynasty, రామ Rama, పితృపైతామహీమ్ heriditary reign, మహీమ్ land, ప్రతిలభ్య చ on getting, తత్ర there, రాజ్యస్థః as one ruling the country, సర్వదా always, మామ్ me, స్మర్తుమ్ remember, అర్హసి should.

O scion of the Kakutstha dynasty, on getting the hereditary kingdom and ruling over it you should always remember me.
లక్ష్మణేనైవముక్తస్తు రామస్సౌమిత్రిమబ్రవీత్৷৷3.69.41৷৷

మా స్మ త్రాసం కృథా వీర న హి త్వాదృగ్విషీదతి.


లక్ష్మణేన by Lakshmana, ఏవమ్ in that way, ఉక్తః having been said, రామః Rama, సౌమిత్రిమ్ to Soumitri, అబ్రవీత్ said, వీర heroic Lakshmana, త్రాసమ్ fear, మా స్మ కృథాః do not entertain, త్వాదృక్ a hero like you, న విషీదతి హి should not get desperate.

O valiant Lakshmana, a hero like you should not get desparate. said Rama to Saumitri when he was thus entreated by Lakshmana.
ఏతస్మిన్నన్తరే క్రూరో భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ৷৷3.69.42৷৷

పప్రచ్ఛ ఘననిర్ఘోషః కబన్ధో దానవోత్తమః.


ఏతస్మిన్ అన్తరే in the meanwhile, క్రూరః cruel one, దానవోత్తమః foremost of the demons, కబన్ధః Kabandha, ఘననిర్ఘోషః rumbling like thunder, భ్రాతరౌ to the brothers, రామలక్ష్మణౌ Rama and Lakshmana, పప్రచ్ఛ questioned.

In the meanwhile the foremost of the demons, Kabandha, rumbling like thunder questioned the brothers, Rama and Lakshmana:
కౌ యువాం వృషభస్కన్ధౌ మహాఖడ్గధనుర్ధరౌ৷৷3.69.43৷৷

ఘోరం దేశమిమం ప్రాప్తౌ మమ భక్షావుపస్థితౌ.


వృషభస్కన్ధౌ whose shoulders are comparable to a bull, మహాఖడ్గధనుర్ధరౌ both holding great sword and bow, ఘోరమ్ dreadful, ఇమం దేశమ్ this place, ప్రాప్తౌ reached here, యువామ్ you both, కౌ who are you, మమ for me, భక్షౌ both, ఉపస్థితౌ have reached.

Who are you with bull-like shoulders, wielding big swords, bows and arrows? By coming to this place you have become my food.
వదతం కార్యమిహ వాం కిమర్థం చాగతౌ యువామ్৷৷3.69.44৷৷

ఇమం దేశమనుప్రాప్తౌ క్షుధార్తస్యేహ తిష్ఠతః.


ఇహ here, వామ్ to you both, కార్యమ్ work, వదతమ్ speak, యువామ్ both, కిమర్థమ్ for what purpose?, ఆగతౌ have come, క్షుధార్తస్య for the hungry, ఇహ here, తిష్ఠతః while staying here, ఇమమ్ this, దేశమ్ place, అనుప్రాప్తౌ came at the right time.

For what purpose have you come? What work have you here ? You have come at the right time as my food, since I am hungry.
సబాణచాపఖడ్గౌ చ తీక్ష్ణశృఙ్గావివర్షభౌ৷৷3.69.45৷৷

మమాస్యమనుసమ్ప్రాప్తౌ దుర్లభం జీవితం పునః.


సబాణచాపఖడ్గౌ holding bows and arrows and swords, తీక్ష్ణశృఙ్గౌ two sharp horns, ఋషభౌ ఇవ like bulls, మమ my, ఆస్యమ్ mouth, అనుసమ్ప్రాప్తౌ you both have reached, పునః again, జీవితమ్ lives, దుర్లభమ్ impossible.

Holding bows, arrows and swords, looking like bulls with pointed horns you have entered my mouth. It is impossible for you to live any more.
తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా కబన్ధస్య దురాత్మనః৷৷3.69.46৷৷

ఉవాచ లక్ష్మణం రామో ముఖేన పరిశుష్యతా.


దురాత్మనః of the evil-minded, తస్య కబన్ధస్య that Kabandha's, తత్ that, వచనమ్ word, శ్రుత్వా on hearing, రామః Rama, పరిశుష్యతా by dried up, ముఖేన by mouth, లక్ష్మణమ్ to Lakshmna, అబ్రవీత్ said:

On hearing the words of the evil-minded Kabandha, Rama said to Lakshmana with dried up mouth:
కృచ్ఛ్రాత్ కృచ్ఛ్రతరం ప్రాప్య దారుణం సత్యవిక్రమః৷৷3.69.47৷৷

వ్యసనం జీవితాన్తాయ ప్రాప్తమప్రాప్య తాం ప్రియామ్.


సత్యవిక్రమ one whose valour is truth, కృచ్ఛ్రాత్ from one calamity, కృచ్ఛ్రతరమ్ to a greater calamity, ప్రాప్య having reached, ప్రియామ్ beloved, తామ్ her, అప్రాప్య having lost, జీవితాన్తాయ for
ending life, దారుణమ్ unbearable, వ్యసనమ్ crisis, ప్రాప్తమ్ experienced.

O Lakshmana, your valour is truth.We have gone through from one calamity to a greater one without finding the beloved Sita. Now we have landed into a terrible crisis which will put an end to our own life.
కాలస్య సుమహద్వీర్యం సర్వభూతేషు లక్ష్మణ৷৷3.69.48৷৷

త్వాం చ మాం చ నరవ్యాఘ్ర వ్యసనైః పశ్య మోహితౌ.


నరవ్యాఘ్ర tiger among men, లక్ష్మణ Lakshmana, సర్వభూతేషు for all beings, కాలస్య of the time, వీర్యమ్ power, సుమహత్ great, వ్యసనైః by calamity, మోహితౌ afflicted, త్వాం చ yourself, మాం me, చ and, పశ్య see.

O tiger among men! see how powerful the might of time is for all beings! Just see yourself and myself afflicted wth this great calamity.
నాతిభారోస్తి కాలస్య సర్వభూతేషు లక్ష్మణ৷৷3.69.49৷৷

శూరాశ్చ బలవన్తశ్చ కృతాస్త్రాశ్చ రణాజిరే.

కాలాభిపన్నాస్సీదన్తి యథా వాలుకసేతవః৷৷3.69.50৷৷


లక్ష్మణ Lakshmana, కాలస్య of the time, సర్వభూతేషు over all creatures, అతిభారః great weight, నాస్తి not there, శూరాశ్చ brave people, బలవన్తశ్చ or strong men, రణాజిరే కృతాస్త్రాశ్చ those who know the use of arms in the war, కాలాభిపన్నాః by the force of time, వాలుకసేతవః యథా like barriers built with sand, సీదతన్తి make way.

O Lakshmana look at the power of time over all creatures! There is nothing too heavy for time. Even those who know the use of arms in war, or are brave or strong enough, cannot withstand the force of time like the barriers built with sand.
ఇతి బ్రువాణో దృఢసత్యవిక్రమో మహాయశా దాశరథిః ప్రతాపవాన్.

అవేక్ష్య సౌమిత్రిముదగ్రపౌరుషం స్థిరాం తదా స్వాం మతిమాత్మనాకరోత్৷৷3.69.51৷৷


దృఢసత్యవిక్రమః Firm in the strength of truth, మహాయశాః illustrious, ప్రతాపవాన్ powerful, దాశరథిః Dasaratha's son (Rama), ఇతి thus, బ్రువాణః spoke, ఉదగ్రపౌరుషమ్ of mighty manliness, సౌమిత్రిమ్ Saumitri, అవేక్ష్య on seeing, తదా then, స్వామ్ his own, స్థిరామ్ determined, మతిమ్ mind, ఆత్మనా himself, అకరోత్ fixed.

Firm in the strength of truth, famous and powerful Rama, son of Dasaratha, determined to act with a steadfast mind, spoke to Lakshmana of mighty manliness on seeing him.
ఇత్యార్ష శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అరణ్యకాణ్డే ఏకోనసప్తతితమస్సర్గః৷৷
Thus ends the sixtyninth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.