[Hanuman's grief over Sita's state.]
ప్రశస్య తు ప్రశస్తవ్యాం సీతాం తాం హరిపుఙ్గవః.
గుణాభిరామం రామం చ పునశ్చిన్తాపరోభవత్৷৷5.16.1৷৷
ప్రశస్య తు ప్రశస్తవ్యాం సీతాం తాం హరిపుఙ్గవః.
గుణాభిరామం రామం చ పునశ్చిన్తాపరోభవత్৷৷5.16.1৷৷
Sloka & Translation
హరిపుఙ్గవః monkey leader (Hanuman), ప్రశస్తవ్యామ్ laudable lady, తామ్ her, సీతామ్ Sita, ప్రశస్య admired, గుణాభిరామమ్ embellished with virtues, రామం చ and Rama, పునః again, చిన్తాపరః to lament, అభవత్ began.
Hanuman, the bull among monkeys, admired the laudable Sita and the virtuous Rama and once again began to lament.
స ముహూర్తమివ ధ్యాత్వా బాష్పపర్యాకులేక్షణః.
సీతామాశ్రిత్య తేజస్వీ హనూమాన్విలలాప హ৷৷5.16.2৷৷
సీతామాశ్రిత్య తేజస్వీ హనూమాన్విలలాప హ৷৷5.16.2৷৷
తేజస్వీ sagacious, సః he, హనుమాన్ Hanuman, ముహూర్తమివ for a short while, ధ్యాత్వా after thinking, బాష్పపర్యాకులేక్షణః eyes dimmed with tears, సీతామ్ Sita, ఆశ్రిత్య at the plight of, విలలాప హ lamented.
Sagacious Hanuman, eyes dimmed with tears, thought for a short while on the plight of Sita and lamented
మాన్యా గురువినీతస్య లక్ష్మణస్య గురుప్రియా.
యది సీతాపి దుఃఖార్తా కాలో హి దురతిక్రమః৷৷5.16.3৷৷
యది సీతాపి దుఃఖార్తా కాలో హి దురతిక్రమః৷৷5.16.3৷৷
గురువినీతస్య well-trained, లక్ష్మణస్య Lakshmana's, మాన్యా worshipped, గురుప్రియా loved by elders, సీతాపి Sita too, దుఃఖార్తా యది if she is also worried like this, కాలః time, దురతిక్రమః హి difficult to transgress.
"If Sita, who is worshipped by righteous Lakshmana and loved by Rama is tortured like this, it shows it is difficult to trangress the force of time.
రామస్య వ్యవసాయజ్ఞా లక్ష్మణస్య చ ధీమతః.
నాత్యర్థం క్షుభ్యతే దేవీ గఙ్గేవ జలదాగమే৷৷5.16.4৷৷
నాత్యర్థం క్షుభ్యతే దేవీ గఙ్గేవ జలదాగమే৷৷5.16.4৷৷
రామస్య Rama's, ధీమతః prowess, లక్ష్మణస్య చ and Lakshmana's, వ్యవసాయజ్ఞా might, దేవీ queen, జలదాగమే by seeing the clouds, గఙ్గేవ like Ganga, అత్యర్థమ్ exceedingly, న క్షుభ్యతే is not agitated.
"Just as river Ganga is not agitated by the rain-bearing clouds, this Sita is not perturbed as she is aware of the prowess of Rama and might of Lakshmana.
తుల్యశీలవయోవృత్తాం తుల్యాభిజనలక్షణామ్.
రాఘవోర్హతి వైదేహీం తం చేయమసితేక్షణా৷৷5.16.5৷৷
రాఘవోర్హతి వైదేహీం తం చేయమసితేక్షణా৷৷5.16.5৷৷
తుల్యశీలవయోవృత్తామ్ perfect match in character, age and behaviour, తుల్యాభిజనలక్షణామ్ perfect match in in birth and auspicious marks, వైదేహీమ్ with Vaidehi, రాఘవః Raghva, అర్హతి a right person, ఇయమ్ this lady, అసితేక్షణా black-eyed one, తమ్ him, అర్హతి deserves.
"Sri Rama matches Vaidehi perfectly in character, age, behaviour, birth and auspicious signs. She is aware that he is the right person for her. Rama deserves Vaidehi and this black-eyed lady deserves him."
తాం దృష్ట్వా నవహేమాభాం లోకకాన్తామివ శ్రియమ్.
జగామ మనసా రామం వచనం చేదమబ్రవీత్৷৷5.16.6৷৷
జగామ మనసా రామం వచనం చేదమబ్రవీత్৷৷5.16.6৷৷
నవహేమాభామ్ a lady shining like the fresh gold, శ్రియమివ glory, లోకకాన్తామ్ dear to the whole world, తామ్ her, దృష్ట్వా on seeing, మనసా mentally, రామమ్ Rama, జగామ he reached, ఇదమ్ thise, వచనం చ words, అబ్రవీత్ said.
On seeing her glowing like fresh gold resembling goddess Lakshmi who is dear to the
entire world, and thinking of Rama, Hanuman said:
అస్యా హేతోర్విశాలాక్ష్యా హతో వాలీ మహాబలః.
రావణప్రతిమో వీర్యే కబన్ధశ్చ నిపాతితః৷৷5.16.7৷৷
రావణప్రతిమో వీర్యే కబన్ధశ్చ నిపాతితః৷৷5.16.7৷৷
విశాలాక్ష్యాః large-eyed one, అస్యాః హేతోః for her sake, మహాబలః powerful, వాలీ Vali, హతః was killed, వీర్యే in heroism, రావణప్రతిమః comparable to Ravana, కబన్ధశ్చ even Kabandha, నిపాతితః is killed.
"It was for the sake of this large-eyed Sita that the powerful Vali and the heroic Kabandha who was equal to Ravana in heroism were killed.
విరాధశ్చ హతః సఙ్ఖ్యే రాక్షసో భీమవిక్రమః.
వనే రామేణ విక్రమ్య మహేన్ద్రేణేవ శమ్బరః৷৷5.16.8৷৷
వనే రామేణ విక్రమ్య మహేన్ద్రేణేవ శమ్బరః৷৷5.16.8৷৷
వనే in the forest, సఙ్ఖ్యే in a war, రామేణ by Rama, విక్రమ్య by advancing with valour, మహేన్ద్రేణ by Indra, శమ్బరః Sambara , ఇవ like, భీమవిక్రమః a hero of fearsome valour, విరాధః Viradha, హతః slayed.
"Rama killed Viradha of fearsome valour in the forest like Sambara by Indra.
చతుర్దశ సహస్రాణి రక్షసాం భీమకర్మణామ్.
నిహతాని జనస్థానే శరైరగ్నిశిఖోపమైః৷৷5.16.9৷৷
నిహతాని జనస్థానే శరైరగ్నిశిఖోపమైః৷৷5.16.9৷৷
జనస్థానే at Janasthana, అగ్నిశిఖోపమైః equal to flames of fire, శరైః with arrows, భీమకర్మణామ్ warriors of fierce valour, రక్షసామ్ of demons, చతుర్దశ fourteen, సహస్రాణి thousand, నిహతాని were killed.
ఖరశ్చ నిహతసఙ్ఖ్యే త్రిశిరాశ్చ నిపాతితః.
దూషణశ్చ మహాతేజా రామేణ విదితాత్మనా৷৷5.16.10৷৷
దూషణశ్చ మహాతేజా రామేణ విదితాత్మనా৷৷5.16.10৷৷
విదితాత్మనా by one who knows the self, రామేణ by Rama, సఙ్ఖ్యే in a battle, ఖరశ్చ Khara, నిహతః destroyed, త్రిశిరాశ్చ and Trisira, నిపాతితః was killed, మహాతేజాః highly powerful, దూషణశ్చ Dooshana also.
"Ogres like Khara and Trisira and the powerful Dooshana were kileed in battle by Rama endowed with self-knowledge.
ఐశ్వర్యం వానరాణాం చ దుర్లభం వాలిపాలితమ్.
అస్యా నిమిత్తే సుగ్రీవః ప్రాప్తవాన్ లోకసత్కృతమ్৷৷5.16.11৷৷
అస్యా నిమిత్తే సుగ్రీవః ప్రాప్తవాన్ లోకసత్కృతమ్৷৷5.16.11৷৷
అస్యాః నిమిత్తే on account of her, సుగ్రీవః Sugriva, వాలిపాలితమ్ ruled by Vali, దుర్లభమ్ difficult to obtain, లోకసత్కృతమ్ retained supremacy in the world, వానరాణామ్ of vanaras, ఐశ్వర్యమ్ prosperity, ప్రాప్తవాన్ obtained.
On her account Sugriva obtained the coveted kingdom ruled by Vali which was a difficult proposition, and retained supremacy in the world.
సాగరశ్చ మయా క్రాన్తశ్శ్రీమాన్నదనదీపతిః.
అస్యా హేతోర్విశాలాక్ష్యాః పురీ చేయమవేక్షితా৷৷5.16.12৷৷
అస్యా హేతోర్విశాలాక్ష్యాః పురీ చేయమవేక్షితా৷৷5.16.12৷৷
విశాలాక్ష్యాః large-eyed lady, అస్యాః హేతోః on her account, మయా by me, నదనదీపతిః lord of rivers and rivulets, సాగరశ్చ ocean also, క్రాన్తః crossed, ఇయమ్ this, పురీ చ and city, అవేక్షితా surveyed.
"On account of the large-eyed Sita I ventured to cross the lord of rivers, the sea, and came to this city.
యది రామః సముద్రాన్తాం మేదినీం పరివర్తయేత్.
అస్యాః కృతే జగచ్చాపి యుక్తమిత్యేవ మే మతిః৷৷5.16.13৷৷
అస్యాః కృతే జగచ్చాపి యుక్తమిత్యేవ మే మతిః৷৷5.16.13৷৷
రామః Rama, అస్యాః కృతే on account of her, సముద్రాన్తామ్ stretching to the ocean, మేదినీమ్ land, జగచ్చాపి or even the whole world, పరివర్తయేద్యది if he turns upside down, యుక్తమిత్యేవ that is justified only, మే to me, మతిః strikes my mind.
"Even if Rama turns this land stretching to the ocean upside down or even the entire world on account of her, it is justifiable, according to me.
రాజ్యం వా త్రిషు లోకేషు సీతా వా జనకాత్మజా.
త్రైలోక్యరాజ్యం సకలం సీతాయా నాప్నుయాత్కలామ్৷৷5.16.14৷৷
త్రైలోక్యరాజ్యం సకలం సీతాయా నాప్నుయాత్కలామ్৷৷5.16.14৷৷
త్రిషు in the three, లోకేషు in worlds, రాజ్యం వా or kingdom, జనకాత్మజా Janaka's daughter, సీతా వా for Sita, సకలమ్ everything, త్రైలోక్యరాజ్యమ్ all the three worlds, సీతాయాః or Sita's, కలామ్ one sixteenth part, నాప్నుయాత్ not equal.
"The sovereignty over the three worlds will weigh less than one sixteenth part of Janaka's daughter, Sita.
ఇయం సా ధర్మశీలస్య మైథిలస్య మహాత్మనః.
సుతా జనకరాజస్య సీతా భర్తృదృఢవ్రతా৷৷5.16.15৷৷
ఉత్థితా మేదినీం భిత్త్వా క్షేత్రే హలముఖక్షతే.
పద్మరేణునిభైః కీర్ణా శుభైః కేదారపామ్సుభిః৷৷5.16.16৷৷
సుతా జనకరాజస్య సీతా భర్తృదృఢవ్రతా৷৷5.16.15৷৷
ఉత్థితా మేదినీం భిత్త్వా క్షేత్రే హలముఖక్షతే.
పద్మరేణునిభైః కీర్ణా శుభైః కేదారపామ్సుభిః৷৷5.16.16৷৷
ఇయమ్ this lady, క్షేత్రే in the field, హలముఖక్షతే tilled by plough, పద్మరేణునిభైః resembling the pollen dust of lotus, శుభైః by the auspicious, కేదారపామ్సుభిః with dust particles of paddy, కీర్ణా covered, మేదినీమ్ land, భిత్త్వా breaking, ఉత్థితా risen up, ధర్మశీలస్య of the righteous, మహాత్మనః great self, మైథిలస్య of Mithila, జనకరాజస్య king Janaka's, సుతా daughter, భర్తృదృఢవ్రతా a lady of unswerving devotion to her husband, సా that, సీతా Sita.
She had risen from the land when tilled by the plough and was covered with auspicious paddy dust resembling the pollen grains of lotuses, this daughter of
Janaka, the great righteous ruler of Mithila, This lady with unswerving devotion to her husband.
విక్రాన్తస్యార్యశీలస్య సంయుగేష్న్వివర్తినః.
స్నుషా దశరథస్యైషా జ్యేష్ఠా రాజ్ఞో యశస్వినీ৷৷5.16.17৷৷
స్నుషా దశరథస్యైషా జ్యేష్ఠా రాజ్ఞో యశస్వినీ৷৷5.16.17৷৷
విక్రాన్తస్య of the valiant, ఆర్యశీలస్య of a man of noble conduct, సంయుగేషు in battles, అనివర్తినః of a person who never returned, రాజ్ఞః king's, దశరథస్య Dasaratha's, యశశ్వినీ celebrated lady, జ్యేష్ఠా eldest, స్నుషా daughter-in law, ఏషా she is.
"This celebrated lady is the eldest daughter-in-law of the noble, valiant king Dasaratha who never returned from the battle-ground without being victorious.
ధర్మజ్ఞస్య కృతజ్ఞస్య రామస్య విదితాత్మనః.
ఇయం సా దయితా భార్యా రాక్షసీవశమాగతా৷৷5.16.18৷৷
ఇయం సా దయితా భార్యా రాక్షసీవశమాగతా৷৷5.16.18৷৷
ధర్మజ్ఞస్య who is righteous, కృతజ్ఞస్య of the grateful, విదితాత్మనః of one armed with self-knowledge, రామస్య Rama's, దయితా dear, భార్యా wife, ఇయమ్ she is, రాక్షసీవశమ్ under the control of the demonesses, ఆగతా has fallen.
"She is the loving wife of the righteous, grateful, wise and self-realised Rama. She has fallen into the hands of these she-demons.
సర్వాన్ భోగాన్పరిత్యజ్య భర్తృస్నేహబలాత్కృతా.
అచిన్తయిత్వా దుఃఖాని ప్రవిష్టా నిర్జనం వనమ్৷৷5.16.19৷৷
సంతుష్టా ఫలమూలేన భర్తృశుశ్రూషణే రతా.
యా పరాం భజతే ప్రీతిం వనేపి భవనే యథా৷৷5.16.20৷৷
సేయం కనకవర్ణాఙ్గీ నిత్యం సుస్మితభాషిణీ.
సహతే యాతనామేతామనర్థానామభాగినీ৷৷5.16.21৷৷
అచిన్తయిత్వా దుఃఖాని ప్రవిష్టా నిర్జనం వనమ్৷৷5.16.19৷৷
సంతుష్టా ఫలమూలేన భర్తృశుశ్రూషణే రతా.
యా పరాం భజతే ప్రీతిం వనేపి భవనే యథా৷৷5.16.20৷৷
సేయం కనకవర్ణాఙ్గీ నిత్యం సుస్మితభాషిణీ.
సహతే యాతనామేతామనర్థానామభాగినీ৷৷5.16.21৷৷
యా she who, సర్వాన్ all kinds, భోగాన్ luxuries, పరిత్యజ్య given up, భర్తృస్నేహబలాత్కృతా inspired by immense love towards her husband, దుఃఖాని sorrows, అచిన్తయిత్వా not caring for, నిర్జనమ్ desolate, వనమ్ woods, ప్రవిష్టా entered, ఫలమూలేన by fruits and roots, సంతుష్టా contented, భర్తృశుశ్రూషణే by serving her husband, రతా engaged, వనేపి even in the woods, భవనే యథా as if she lived in the palace, పరామ్ supreme, ప్రీతిమ్ happiness, భజతే she experiences, కనకవర్ణాఙ్గీ a lady of golden complexion, అనర్థానామ్ of calamities, అభాగినీ a lady who had not experienced earlier, సా ఇయమ్ this lady, ఏతామ్ such, యాతనామ్ torture, సహతే tolerating.
"On account of her immense love towards her husband she has given up all kinds of luxuries, not caring for suffering. She was satisfied with fruits and roots in the desolate forest. Engaged in serving her husband, she experienced utmost joy as in her own palace. A lady of golden complexion who had not experienced suffering earlier is subjected to sorrow and is tolerating calamities in this way
ఇమాం తు శీలసమ్పన్నాం ద్రష్టుమర్హతి రాఘవః.
రావణేన ప్రమథితాం ప్రపామివ పిపాసితః৷৷5.16.22৷৷
రావణేన ప్రమథితాం ప్రపామివ పిపాసితః৷৷5.16.22৷৷
రాఘవః Raghava, శీలసమ్పన్నామ్ a highly virtuous lady, రావణేన by Ravana, ప్రమథితామ్ tormented, ఇమామ్ her, పిపాసితః a thirsty man, ప్రపామివ like the source of water, ద్రష్టుమ్ to see, అర్హతి he deserves.
"Rama deserves to see her.Just as a thirsty man longs for the source of water, Rama pines for this highly virtuous lady who is tormented by Ravana.
అస్యా నూనం పునర్లాభాద్రాఘవః ప్రీతిమేష్యతి.
రాజా రాజ్యపరిభ్రష్టః పునః ప్రాప్యేవ మేదినీమ్৷৷5.16.23৷৷
రాజా రాజ్యపరిభ్రష్టః పునః ప్రాప్యేవ మేదినీమ్৷৷5.16.23৷৷
రాఘవః Raghava, పునః again, అస్యాః her, లాభాత్ by finding her, రాజ్యపరిభ్రష్టః exiled from the kingdom, రాజా king, మేదినీమ్ land, పునః again, ప్రాప్యేవ as if gained back, నూనమ్ surely, ప్రీతిమ్ happiness, ఏష్యతి he will get.
"Just as a king who had lost his kingdom feels happy on regaining it, surely Raghava will feel exhilarated when he gets her back.
కామభోగైః పరిత్యక్తా హీనా బన్ధుజనేన చ.
ధారయత్యాత్మనో దేహం తత్సమాగమకాఙ్క్షిణీ৷৷5.16.24৷৷
ధారయత్యాత్మనో దేహం తత్సమాగమకాఙ్క్షిణీ৷৷5.16.24৷৷
కామభోగైః with sensual pleasures, పరిత్యక్తా deprived, బన్ధుజనేన చ and also with relatives, హీనా she is separated, తత్సమాగమకాఙ్క్షిణీ one who is eagerly waiting to meet them, దేహమ్ body, ధారయతి she is holding.
Deprived of all sensual pleasures, and separated from her relatives, she is surviving with the hope of meeting them.
నైషా పశ్యతి రాక్షస్యో నేమాన్పుష్పఫలద్రుమాన్.
ఏకస్థహృదయా నూనం రామమేవానుపశ్యతి৷৷5.16.25৷৷
ఏకస్థహృదయా నూనం రామమేవానుపశ్యతి৷৷5.16.25৷৷
ఏషా this lady, రాక్షస్యః at the she-demons, న పశ్యతి she is not looking, ఇమాన్ these, పుష్పఫలద్రుమాన్ trees full of flowers and fruits, న not seeing, ఏకస్థహృదయా with single-minded attention, రామమేవ only Rama, అనుపశ్యతి thinking, నూనమ్ surely.
She is looking at neither the she-demons nor these trees full of flowers and fruits. She is surely thinking of Rama with a single-minded attention.
భర్తా నామ పరం నార్యా భూషణం భూషణాదపి.
ఏషా తు రహితా తేన భూషణార్హా న శోభతే৷৷5.16.26৷৷
ఏషా తు రహితా తేన భూషణార్హా న శోభతే৷৷5.16.26৷৷
భర్తా నామ husband, indeed, నార్యాః for a lady, భూషణాదపి more than ornaments, పరమ్ supreme, భూషణమ్ ornament, భూషణార్హా who though deserve ornaments, ఏషా తు she on her part, తేన with him, రహితా separated, న శోభతే does not look nice
"Indeed, the husband is the greatest ornament for a married woman. Hence though deserving adornment she does not like it, bereft of her husband who is her only
ornament.
దుష్కరం కురుతే రామో హీనో యదనయా ప్రభుః.
ధారయత్యాత్మనో దేహం న దుఃఖేనావసీదతి৷৷5.16.27৷৷
ధారయత్యాత్మనో దేహం న దుఃఖేనావసీదతి৷৷5.16.27৷৷
రామః Rama, అనయా with her, హీనః separated, ఆత్మనః his own, దేహమ్ body, ధారయతి ఇతి యత్ sustains like, దుఃఖేన with sorrow, నావసీదతి ఇతి యత్ that he is not despondent, ప్రభుః lord, దుష్కరమ్ difficult task, కురుతే performs.
"Lord Rama indeed performs a difficult task in surviving without her. That he is not feeling despondent is a wonder.
ఇమామసితకేశాన్తాం శతపత్రనిభేక్షణామ్.
సుఖార్హాం దుఃఖితాం దృష్ట్వా మమాపి వ్యథితం మనః৷৷5.16.28৷৷
సుఖార్హాం దుఃఖితాం దృష్ట్వా మమాపి వ్యథితం మనః৷৷5.16.28৷৷
అసితకేశాన్తామ్ one who has dark hair, శతపత్రనిభేక్షణామ్ endowed with eyes resembling a hundred-petalled lotus, సుఖార్హామ్ she deserves to be happy, ఇమామ్ her, దుఃఖితామ్ sorrowful lady, దృష్ట్వా on seeing, మమ my, మనః అపి mind also, వ్యథితమ్ is worried.
Sita who is endowed with beautiful dark hair and eyes like a hundred-petalled lotus, who deserves to be happy is in sorrow. I grieve to see her in this state.
క్షతిక్షమా పుష్కరసన్నిభాక్షీ యా రక్షితా రాఘవలక్ష్మణాభ్యామ్.
సా రాక్షసీభిర్వికృతేక్షణాభిః సంరక్ష్యతే సమ్ప్రతి వృక్షమూలే৷৷5.16.29৷৷
సా రాక్షసీభిర్వికృతేక్షణాభిః సంరక్ష్యతే సమ్ప్రతి వృక్షమూలే৷৷5.16.29৷৷
క్షితిక్షమా tolerant like the earth, పుష్కరసన్నిభాక్షీ lotus-eyed lady, యా she who, రాఘవలక్ష్మణాభ్యామ్ both by Raghava and Lakshmana, రక్షితా was protected, సా that lady, వికృతేక్షణాభిః by women who have hideous appearance, రాక్షసీభిః by ogresses, సమ్ప్రతి presently, వృక్షమూలే under a tree, సంరక్ష్యతే she is guarded.
She who has beautiful eyes like lotus petals, was protected by the arms of both Rama and Lakshmna, who is tolerant like the earth and is guarded by the female demons of
hideous appearance under a tree.
హిమహతనలినీవ నష్టశోభా వ్యసనపరమ్పరయా నిపీడ్యమానా.
సహచరరహితేవ చక్రవాకీ జనకసుతా కృపణాం దశాం ప్రపన్నా৷৷5.16.30৷৷
సహచరరహితేవ చక్రవాకీ జనకసుతా కృపణాం దశాం ప్రపన్నా৷৷5.16.30৷৷
హిమహతనలినీవ like the lotus afflicted by snow, నష్టశోభా devoid of charm, వ్యసనపరమ్పరయా by continuous experience of sorrow, నిపీడ్యమానా afflicted, జనకసుతా daughter of Janaka, సహచర రహితా away from her companion, చక్రవాకీవ like the female Chakravaka, కృపణామ్ pitiable, దశామ్ state, ప్రపన్నా has landed.
"Deprived of her charm, she resembles a lotus-creeper blasted by frost. This daughter of Janaka has reached a pitiable condition afflicted by series of calamities. She resembles a famale Chakravaka separated from her mate.
అస్యా హి పుష్పావనతాగ్రశాఖాః శోకం దృఢం వై జనయన్త్యశోకాః.
హిమవ్యపాయేన చ శీతరశ్మి రభ్యుత్థితో నైకసహస్రరశ్మి:৷৷5.16.31৷৷
హిమవ్యపాయేన చ శీతరశ్మి రభ్యుత్థితో నైకసహస్రరశ్మి:৷৷5.16.31৷৷
పుష్పావనతాగ్రశాఖాః with topmost branches bent down by the heaviness of blossoms, అశోకాః Ashoka trees, అస్యాః her, దృఢమ్ firmly, శోకమ్ sorrow, జనయన్తి are creating, హిమవ్యపాయేన by the onset of spring, అభ్యుత్థితః risen, నైకసహస్రరశ్మి: thousand-rayed (Sun), శీతరశ్మి: చ the Moon.
"The top branches of Ashoka trees bent down with blossoms and the Moon rising with thousands of cool rays at the end of winter (when spring sets in) beholding which she should be delighted intensfy her sorrow."
ఇత్యేవమర్థం కపిరన్వవేక్ష్య సీతేయమిత్యేవ నివిష్టబుద్ధి:.
సంశ్రిత్య తస్మిన్నిషసాద వృక్షే బలీ హరీణామృషభస్తరస్వీ৷৷5.16.32৷৷
సంశ్రిత్య తస్మిన్నిషసాద వృక్షే బలీ హరీణామృషభస్తరస్వీ৷৷5.16.32৷৷
బలీ strong, హరీణామ్ of monkeys, ఋషభః bull, తరస్వీ swift-footed, కపిః monkey, ఇత్యేవమ్ in this way, అర్థమ్ his object, అన్వవేక్ష్య after considering, ఇయమ్ this, సీతా is Sita, ఇత్యేవ thus only, నివిష్టబుద్ధి: reflecting in his mind, తస్మిన్ on that, వృక్షే tree, సంశ్రిత్య taken refuge,
నిషసాద sat.
Hanuman, the swift-footed bull among monkeys, on his part waiting on the Simsupa tree thus reflecting concluded in his mind that she was Sita.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే షోడశస్సర్గః.
Thus ends the sixteenth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.